کالیگولانیسم

کالیگولانیسم

پێشه‌کی: کورد له‌ مێژووی خۆیدا بێوچان تووشی دیارده‌گه‌لی زیانبه‌خش بۆته‌وه‌ و وه‌ک زیانمه‌ندی سه‌ره‌کی لێی هاتۆته‌ ده‌ر به‌بێ ئه‌وه‌ی‌‌ به‌ مه‌به‌ستی ناسین و قووڵ بوونه‌وه‌ و پێشگیری له‌ ڕوودانه‌وه‌ی کاره‌سات و قه‌یران و تراژێدیاکان خه‌سارناسی بۆی کردبێت و دیارده‌که‌ پێناسه بکات. ئه‌وه‌ کوردی هه‌موو کات له‌سه‌ر لێواری دووپات بوونه‌وه‌ی مێژوو به‌ هه‌موو ڕووداوه‌کانی به‌ڕیز کردووه‌.

پێشه‌کی:

کورد له‌ مێژووی خۆیدا بێوچان تووشی دیارده‌گه‌لی زیانبه‌خش بۆته‌وه‌ و وه‌ک زیانمه‌ندی سه‌ره‌کی لێی هاتۆته‌ ده‌ر به‌بێ ئه‌وه‌ی‌‌ به‌ مه‌به‌ستی ناسین و قووڵ بوونه‌وه‌ و پێشگیری له‌ ڕوودانه‌وه‌ی کاره‌سات و قه‌یران و تراژێدیاکان خه‌سارناسی بۆی کردبێت و دیارده‌که‌ پێناسه بکات. ئه‌وه‌ کوردی هه‌موو کات له‌سه‌ر لێواری دووپات بوونه‌وه‌ی مێژوو به‌ هه‌موو ڕووداوه‌کانی به‌ڕیز کردووه‌. وه‌ک ئه‌رکێک له‌م ئاقاره‌دا ئه‌م وتاره‌ کورته‌ دیارده‌یه‌کی زۆر زیانبار که‌ ‌قوربانی زۆری له‌ کورد ئه‌ستاندووه‌ به‌ کورتی شرۆڤه‌ ده‌کرێت که‌ له‌ ڕاستیدا نه‌ک قووڵ بوونه‌وه‌یه‌ک به‌ڵکو ته‌نیا کردنه‌وه‌ی دروازه‌یه‌که‌ بۆ ناساندنی دیارده‌یه‌کی مه‌ترسیدار که‌ له‌م ساته‌دا به‌ شێوه‌یه‌کی ‌زه‌ق به‌ربینگی ‌به‌ نه‌ته‌وه‌که‌مان و شۆڕشی ڕزگاری گه‌له‌که‌مان گرتووه‌ و هه‌رده‌م کاره‌سات ده‌خوڵقێنێت و گه‌له‌که‌مان باجه‌که‌ی ده‌دات.

کایگولاری یان کالیگولانیسم یه‌کێک له‌و دیارده‌ مه‌ترسیدارانه‌یه‌ که‌ دزه‌ی کردۆته‌ ناو کوردایه‌تی و پێویسته‌ دوای پێناسه‌کردن خوێندنه‌وه‌ و خه‌سارناسی بۆ بکرێت و بۆ ئاسته‌نگ کردنی ئه‌م دیارده‌یه‌ و فه‌وتاندنی مه‌ودای سه‌رهه‌ڵدانی، هاوده‌نگییه‌کی کۆمه‌ڵاتی له‌ به‌رامبه‌ریدا بنڕێژی بکرێت. ئه‌م کورته‌ وتاره‌ له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ پێناسه‌ ده‌کات و ده‌یداته‌ به‌ر باس. ‌

کورته‌مێژووی تاکه‌که‌سی کالیگولا:

کالیگا‌ به‌ واتای کاڵه یان پێڵاوی سه‌ربازیی سوپای ڕۆم، و کالیگولا به‌واتای کاڵه‌ی بچوکی سه‌ربازی ڕۆم، نازناوی گالیۆس یولیوس سێزار ئاگوستوس ژێرمانیکوس ئیمپراتۆری ڕۆمی دێرین بوو که‌ تووشی مێگالۆمانیا(هێز‌شه‌یدایی) هات که جۆرێک له‌ نه‌خۆشیی نارسیسیسم یان نێرگزیایه‌ که وه‌ها تووشی پارانۆیا یان وڕاندن هاتبوو که‌ خۆزالێتیی خۆی وه‌ها له‌ ده‌ست دابوو و نه‌ بۆخۆی و‌ نه‌ بۆ هێچکه‌سی دیکه‌ی ده‌وروبه‌ری کار و کرده‌وه‌کانی پێشبینی نه‌ده‌کرا و به‌ شێوازێکی وه‌ها دڕنده‌ و هۆڤانه‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌کرد که‌ هیچکه‌س گیانی پارێزراو‌ نه‌بوو.

کالیگولا کوڕی ژێرمانیکوس ژه‌نڕاڵیکی خۆشه‌ویستی خه‌ڵکی کۆیله‌داری ڕۆم بوو که گومان ده‌چێت تیبه‌ریوس ئیمپراتۆره‌که‌ی پێشتر، وه‌ک مه‌ترسییه‌ک ده‌بینێت و ژه‌هرخواردی ده‌کات. دواتریش ژنه‌کی زیندانی ده‌کات و کوڕه‌ گه‌وره‌کانی ده‌کوژێت و کچه‌‌کانی ده‌نێرێته‌ تاراوگه‌ و کالیگولاش که‌ ته‌مه‌نی زۆر که‌م ده‌بێت له‌ ماڵێک زیندانی ده‌کرێت هه‌تا ئه‌و کاته‌ی به‌ فه‌رمانی تیبه‌ریوس به‌ مه‌به‌ستی په‌روه‌رده‌ی ده‌سه‌ڵاتداری وه‌ک جێنشینی خۆی ده‌بردرێت بۆ کاخێک له‌ که‌پری.

وه‌ک کوڕێکی تازه‌پێگه‌یشتوو په‌روه‌رده‌یه‌کی چڕی ده‌سه‌ڵاتداری و دڕنده‌یی و تاوانکاری ڕاسته‌وخۆ له‌ ژێر ده‌ستی تیبه‌ریوسدا ده‌بینێت و که‌ دواتریش که‌ ئێمپڕاتۆر نه‌خۆش ده‌که‌وێت، جێنشینی خۆی ده‌به‌خشێت به‌ کالیگولای ٢٥ ساڵان و تیبه‌ریوس ژه‌مه‌لۆسی ١٨ ساڵان که‌ نه‌وه‌ی خۆی ده‌بێت. له‌ کاتی نه‌خۆشییه‌که‌یدا کالیگولا به‌ تۆڵه‌ی تاروماری خانه‌واده‌که‌ی تیبه‌ر‌یوسی نه‌خۆش له‌ ناو جێگادا ده‌خنکێنێت و دواتریش که‌ هه‌ست ده‌کات تیه‌به‌ریوس ژه‌مه‌لۆس پلانی کوشتنی هه‌یه‌، ئه‌ویش ناچار به‌ خۆکوژی ده‌کات و خۆی وه‌ک تاکه‌ده‌سه‌ڵاتدار ده‌مێنێته‌وه‌ هه‌تا ئه‌‌و کاته‌ی که‌ مامی په‌یدا ده‌بێت و وه‌ک ڕاوێژکارێک ده‌ست به‌ کار ده‌بێت.

ناوبانگی باوکی و هه‌روه‌ها کۆمه‌ڵێک پرۆژه‌ی سه‌ره‌تایی که‌ بۆ سووک کردنی دیکتاتۆری تیبه‌ریۆس که‌ له‌لای خه‌ڵک دزێو بوو و سووتاندنی یاساکانی، توانی کالیگولا لای خه‌ڵکی ڕۆم زۆر خۆشه‌ویست بکا هه‌تا ئه‌‌و کاته‌ی که‌ پیلانه‌کانی کوژرانی یه‌ک له‌ دوای یه‌ک ئاشکرا ده‌بن و متمانه‌ی به‌ هه‌موو که‌س له‌ ده‌ست ده‌دات و تووشی پاڕانۆیا و شه‌یدایی دێت و ده‌ست ده‌کات به‌ کوشتاری که‌سانی نێزیکی خۆی و ئه‌ندامانی سێنا و دواتریش چنگێکی ئاسنین ده‌ست ده‌کات به‌ به‌ڕێوه‌بردنی وڵات و خۆ مه‌زن کردن له‌ ڕێگای پرۆژه‌ی جۆراوجۆر و ساختوساز و په‌یکه‌رسازیی بۆ خۆی به‌ تێچووی یه‌کجار زۆر بۆ کۆمه‌ڵگا و هه‌روه‌ها ده‌سپێکردنه‌وه‌ گه‌مه‌‌ گلادیاتۆرییه‌کان بوو بۆ گه‌وجاندنی خه‌ڵک له‌ ڕێگای سه‌رقاڵ کردن که‌ ده‌بێت به‌ هۆی قه‌یران و داڕمانی ئابوری و تاعون و مه‌رگ.

ئه‌م ئیمپراتۆره‌ گه‌نجه‌ که‌ ئه‌زمونی به‌ڕێوه‌ بردنی وڵاتی نه‌بوو و ده‌م به‌ ده‌م دڕنده‌تریش ده‌بوو و هه‌موو هه‌ڵه‌کانی ده‌ویست به‌ هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌تر‌ چاک بکاته‌وه‌ و پێی وابوو له‌ ڕێگای هێزه‌وه‌ ده‌توانێت به‌سه‌ر قه‌یرانه‌کانیدا زاڵ بێت و دۆخی وڵاتی گه‌یا‌نده‌ جێگایه‌ک که‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کانی سێنا و ته‌نانه‌ت مامی خۆیشی هه‌ستیان کرد که‌ ئه‌گه‌ر کالیگولا له‌ناو نه‌به‌ن، ئه‌وه‌ هه‌موو وڵات به‌سه‌ر ئه‌واندا ده‌ڕووخێت و ده‌سه‌ڵاتیان کۆتایی دێت و به‌ ده‌ردناکترین شێوه‌ له‌ناو ده‌چن.

به‌م شێوه‌ی مامی کالیگولا پیلانی کوشتنه‌که‌ی داده‌ڕێژیت و به ‌به‌رچاوی سێناتۆره‌کان و مامی ده‌کوژرێت، و کۆتایی به‌ ته‌مه‌نی خۆی و دیکتاتۆرییه‌ چوارساڵه‌که‌ی دێت.

تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ده‌سه‌ڵاتی کالیگولا:

١. بناغه‌ی سایکۆلۆژیکی ده‌سه‌ڵاتی تاکه‌که‌سی کالیگولا، ده‌ردی نارسیسیسم (نێرگزیا) و مێگالۆمانیا (هێزشه‌یدایی) بو که‌‌تووشی شه‌یداییه‌کی توند و مه‌ترسیداری ده‌کات و به‌م هۆیه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی شێتانه‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌کرد و هه‌موو شتێک و هه‌موو که‌سی به‌ که‌ره‌سه‌یه‌ک بۆ مه‌به‌سته‌کانی خۆی ده‌بینی. شه‌یداییه‌که‌ی کالیگولا له‌ سێ بواری ده‌سه‌ڵات و سامان و هۆک (سێکس)دا په‌ره‌ ده‌ستێنێت و کۆڵه‌که‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ له‌سه‌ر‌ سێ هێمانی ده‌سه‌ڵاتشه‌یدایی، سامان‌شه‌یدایی و هۆکشه‌یدایی (سێکس‌شه‌یدایی) داده‌مه‌زرێنێ.

٢. بناغه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیی ده‌سه‌ڵاتی کالیگولا رژیمی گه‌مژه‌سازی کۆمه‌ڵگا، سه‌رکوتی ده‌نگه‌کان و تۆقاندنی خه‌ڵک بوو. هه‌روه‌ها به‌ درز خستنه‌ نێوان توێژه‌کانی کۆمه‌ڵگا خه‌ڵکی له‌ دژی یه‌کتر به‌کار ده‌هێنا بۆ ئه‌وه‌ی له‌ناو خه‌ڵکدا یه‌کگرتوویی له‌ دژی ئه‌و درووست نه‌بێت.

٣. ڕژیمی سیاسی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی، دیکتاتۆریی ڕه‌ها بوو که‌ له‌ ڕێگای کۆ کردنه‌وه‌ی هه‌موو جه‌مسه‌ره‌کانی ده‌سه‌ڵات له‌ ناو ده‌ستی خۆی و مشه‌خۆر کردنی کاربه‌ده‌ستان و دژبه‌ران، و تۆقاندنی ئاریستۆکراته‌کانی ڕۆم ئیراده‌ی سیاسی ده‌زگای ده‌وڵه‌تی له‌ ده‌ستی خۆی گرتبوو.

٤. له‌ بواری ئابورییه‌وه‌ ڕژێمێکی چینایه‌تیی بێبه‌زه‌ییانه‌ی بنیادینه‌ کردبوو به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ هه‌ژاری چینه‌کانی ‌ژێرین‌ قووڵتر ده‌بوو و بۆ قه‌ره‌بوو کردنه‌وه‌ی خه‌زێنه‌ی ده‌وڵه‌ته‌که‌ی سیاسه‌تی گوشینی ئابوری له‌ سه‌ر خه‌ڵک به‌هێزتر کرد، ئه‌وه‌ له‌ کاتێکدا بوو له‌ حه‌وت مانگی یه‌که‌می ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی چاخێکی زێڕینی ئابوری درووست کردبوو که‌ زۆر زوو به‌سه‌ر خه‌ڵکدا وێران بوو. به‌و هۆیه‌ خه‌ڵک هه‌رگیز کالیگولایان لا‌ خۆشه‌ویست نه‌بۆوه‌.

٥. ئاماتۆریسمی سیاسی کالیگولا وه‌های کردبوو که‌ کارزانه‌کانی ده‌وڵه‌تداری بواریان پێ ئاسته‌نگ کرابوو بۆ به‌ڕێوه‌به‌ری، هه‌ر بۆیه‌ش له‌ قۆناخی یه‌که‌مدا، ده‌ستبڵاوییه‌که‌ی چاخێکی کورتی ئاڵتونی خوڵقاند و دوایی که‌ قه‌یران داهات، خاوه‌نی تێگه‌یشتن له‌ قه‌یران و زانست و ئه‌زموونی ڕایه‌داری قه‌یران (مدیریت بحران) نه‌بوو، بۆیه‌ سه‌ری خۆی تێدا دانا.

پێناسه‌ی کالیگولانیسم:

ده‌رد یان ڕژیمێکی سایکۆلۆژیکه‌ ‌که‌ که‌سێک یان که‌سانێک (خێڵ، حیزب، توێژ یان چین) گیرۆده‌ی نێرگزیا هه‌تا ئاستی مێگالۆمانیا ده‌بن و به‌ به‌کارهێنانی کۆمه‌ڵێک که‌ره‌سه‌‌ له‌ بنه‌مای ئه‌زموون و زانیاری په‌یوه‌ندیدار به‌ سێدۆساینس (زانست‌نه‌ما)، هه‌وڵ بۆ ده‌سه‌ڵات و سه‌رمایه‌ ده‌ده‌ن و ڕه‌نگه‌ بتوانن ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌ها به‌ شێوه‌یه‌کی ئاماتۆریستی بگرنه‌ ده‌ست و‌ له‌ قۆناغێکدا، چاخێکی ئاڵتونی بخوڵقێنن، به‌ڵام دواتر مێگالۆمانیا و دڕنده‌ییان قه‌یران ده‌خوڵقێنێت و چونکه‌ توانای ڕایه‌داری قه‌یرانیان نییه‌ و به‌ تراژێدیا بۆ خۆیان و ده‌وروبه‌ریان و کۆمه‌ڵگاکه‌یان، خه‌ون و ده‌سه‌ڵاتیان کۆتایی دێت.

کالیگولاره‌کان ده‌سه‌ڵاتشه‌یدایی، سامان‌شه‌یدایی و هۆکشه‌یدایی ده‌بێت به‌ کۆڵه‌که‌ی کۆنسه‌پته‌ سیاسی و ئابورییه‌کانیان که‌ له‌ ئه‌نجامدا تاوان و دڕنده‌یی، دزی و گه‌نده‌ڵی، تاوانگه‌لی سێکسی و سۆزداری لێده‌که‌وێته‌وه‌ و کۆمه‌ڵگا هه‌تا ئاستێک ده‌ته‌نێت که‌ ده‌بێت به‌ زه‌لکاوێکی ڕزیو و داوه‌شیو. له‌ هه‌مان کاتدا ئه‌م زه‌لکاوه‌ بواری گه‌شه‌ بۆ هێزگه‌لێک خۆش ده‌کات که‌ چاره‌نووسی ده‌سه‌ڵاتداری کالیگولار بۆ ئاکامێکی ده‌ردناک بۆ خۆیان و خێڵه‌که‌یان کۆتایی دێنن.

مه‌رج نییه‌ ده‌سه‌ڵاتی کالیگولاره‌کان بگۆڕێک بۆ مۆدێلێکی شیاوی ده‌سه‌ڵاتداریی یان به‌ڕێوه‌به‌ری کۆمه‌ڵگا هه‌روه‌ک‌ هه‌تا ئێستا زۆربه‌ی کات وا نه‌بووه‌، به‌ڵکو به‌رزی ئاستی وشیاری و وریایی و زانست له‌ ناو کۆمه‌ڵگادا ئاراسته‌ی گۆڕانکارییه‌کان دیاری ده‌کات. کۆمه‌ڵگای گه‌وجێندراو له‌ ڕه‌وه‌ندی گۆڕانکاریدا پێویستی به‌ فه‌رهه‌نگسازییه‌کی بنچینه‌یی هه‌یه‌ تاکۆ ئاراسته‌ی گۆڕانکارییه‌کان به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌کی بێخه‌وش و بێ کالیگولاری بپێوێ. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ نابێت ڕێگه‌ بدرێت که‌ که‌ره‌سه‌گه‌لی وه‌ک سیاسه‌ت و دین و فه‌لسه‌فه‌ وه‌ک سێدۆساینس، مۆدێلێکی سیاسی-ئابوری بنیاد بنێن که‌ هیرارشی و ناوه‌ندگه‌رایی بکه‌ن به‌ چه‌قی کۆمه‌ڵگا، و هه‌روه‌ها هێز و ده‌سه‌ڵات له‌ شێوه‌ی سرووشتی خۆی واتا کۆمه‌ڵێتی ده‌ربکه‌ن بۆ‌ ناوه‌ندگه‌ری.

کالیگولار که‌سێکی هێزشه‌یدایه‌‌ که‌ به‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی پێناسه‌که‌ هاتووه‌، ده‌سه‌ڵات یان ئاره‌زووی هێز و ده‌سه‌ڵاتی له‌ بواره‌کانی سیاسه‌ت و ئابوریدا هه‌یه‌.

نموونه‌ی‌ کالیگولاره‌کان له‌ مێژووی دێریندا کۆره‌شی‌ هه‌خامه‌نه‌شی، کۆمه‌ڵێک له‌ شاکانی ئاشور و ئه‌کدی و فه‌عۆنه‌ میسرییه‌کان، و له‌ مێژووی نوێدا ئادۆڵف هیتله‌ر له‌ ئاڵمان، بێنیتۆ مۆسولینی له‌ ئیتالیا، سه‌ددام حسه‌ینی ئێراق، موعه‌مه‌ر قه‌زافی لیبی، و هه‌زران که‌سی دیکه‌ له‌ مێژوودا و هه‌روه‌ها له‌ کالیگولاری زیندوو ئه‌ردۆغان له‌ تورکیه‌، خامنه‌یی له‌ ئێران و هه‌روه‌ها سه‌دان نموونه‌ی دیکه‌ هه‌ن و له‌ مێژووی ‌زۆربه‌ی وڵات و نه‌ته‌وه‌یه‌کاندا یه‌ک یان چه‌ند کالیگولار‌ هه‌ن.

کالیگولانیسم ته‌نیا شێوه‌ی سیاسی نییه‌، به‌ڵکو له‌ بواری ئابوریشدا ده‌توانین بیبینین. له‌ ڕاستیدا کاپیتالیسم یان سه‌رمایه‌داری شێوه‌یه‌ک له‌ کالیگولانیسمه. ‌

ناسین و ناسینه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی کالیگولار ئه‌و هه‌له‌ بۆ گه‌ل ده‌ڕه‌خسێنێت که‌ له‌ به‌رامبه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاتی کالیگولاردا به‌ نافه‌رمانی و له‌کار‌خستنی ده‌زگای حوکمڕانی کالیگولاره‌کان به‌ زیان و تێچووی گیانی و‌ ماڵی که‌متر، هێز و ده‌سه‌ڵاتیان به‌ره‌و هه‌ڵوه‌شان ببه‌ن‌. دامه‌زراندنی ده‌زگایه‌کی هاوته‌ریب یان ده‌وڵه‌تێکی سێبه‌ر یه‌کێک له‌ ڕێگاکانییه‌تی که‌ ده‌توانێت ڕه‌وه‌ندی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وی ده‌سه‌ڵاتی کالیگولاره‌کان گورج بکاته‌وه‌.

پرسیار ئێستا ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا ئێمه‌ له‌ کوردستان ده‌توانین کالیگولاره‌کان بناسینه‌وه‌ پێش ئه‌وه‌ی وڵات داڕووخێنن پێش به‌ کالیگولانیسم بگرین؟!

پرسیاری کۆتایی:

کالیگولاره‌ زیندوو و مردووه‌کانی کۆمه‌ڵگای ئێمه‌ کێن چۆن پێش به‌ کالیگولاری له‌ کوردستان بگیرێت؟

دوایین پۆستەکان

زیاترین شرۆڤەکراوەکان

ڤیدیۆ دلخوازەکان