چۆن حزب بونیاد بنێین؟

چۆن حزب بونیاد بنێین؟

بەشی یەكەم: ڕوانگەى مێژوویی

نووسینی: پێشڕەو محەمەد

 

دەروازە

هەڵبژاردنی دۆناڵد ترەمپ و گەڕانەوەى بەرەى ڕاستڕەوی فاشیستیی، لە جیهاندا خەڵكێكی زۆری تووشی شۆك كرد و ئەم شۆكبوونە زیاتر لە هەمووان بەرۆكی ئەڵمانیای گرت. لەلایەكی دیكەوە، بەرەى چەپ، هەروەها پارتە سۆسیال دیموكرات و سەوزەكان لە ئەڵمانیا و وڵاتانی دیكەش، بیر لەەوە دەكەنەوە بێنە ناو بەرەى یەكگرتووەوە دژی ڕاسیزم لە ئەڵمانیا و بەتایبەت سۆسیال دیموكراتی ئەڵمانیا و پارتی سەوز، ئێستا لەگەڵ پارتی چەپی ئەو وڵاتەدا، بلۆكێكی هاوبەشیان دژی ڕاسیزم پێكهێناوە بەناوی “ڕاوەستانەوە دژی ڕاسیزم” (Aufstehen gegen Rasismus)، ئەگەرچی پارتی چەپ و چەپەكانی دیكە، ڕابەرایەتیی ئەم بەرەیە دەكەن. تا ئێستا چەندین خۆپیشاندانی گەورە دژی پارتی “ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا” (نیۆفاشیست) كە لەم هەڵبژاردنەی دواییدا بووە سێیەم حزبی ئەو وڵاتە، سەریانهەڵداوە و تیایدا سۆسیال دیموكراتەكان و سەوزەكانیش بەشداریان كردووە و دوایین خۆپیشاندان و پرۆتێستی گەورەش، ڕۆژی 13ی ئۆكتۆبەری 2018 بوو لە بەرلین. پارتی چەپ لە ئەڵمانیا لە هەڵبژاردنی ویلایەتەكاندا، لە بەرلین، دەنگێكی بەرچاوی لە هەڵبژاردنی پێشوودا هێنا و بووە دووەم حزبی ئەو ویلایەتە، هەروەها لە هەڵبژاردنەكانی 24ی سێپتێمبەردا، ڕاستە پارتی چەپ لیستی سێیەم حزبی ئەو وڵاتەى دۆڕاند بۆ ڕاسیستەكان، بەڵام لەڕاستیدا ڕاسیستەكان دەنگی چەپەكانیان بەشێوەیەكی زۆر كەم برد، بەتایبەت لە ئەڵمانیای خۆرهەڵاتی، ئەمەش هۆكاری زۆرە كە لەداهاتوودا و بە وتاری دیكە باسی دەكەم، بەڵام لەبەرانبەردا چوار بەرابەر دەنگی زیاتری بەدەستهێنا لە ئەڵمانیای خۆرئاوا، كە زیاتر لە سەرووی 800 هەزار دەنگ بوو و لە سەروبەندی پروپاگەندەى هەڵبژاردنیشدا ئەو پارتە ڕۆژ بەڕۆژ ئەندامی نوێی لەهەڵكشاندا بوون. بۆیە دەبینین هەڵكشانێكی هەمەلایەنە لە سەرتاسەری جیهاندا بۆ پارتە چەپەكان لەئارادایە، نموونەكانیش وەك “جێرمی كۆربین” لە بریتانیا، “بێرنی ساندرێس” لە ئەمریكا، “پابلۆ ئیگلیسیاس” لە ئیسپانیا، “میلان شۆن” لە فەڕەنسا و وڵاتانی دیكە، قسەكە لەسەر ئەوە نییە ئایا ئەوان چەپی شۆڕشگێڕن یان ڕیفۆرمیستن، بێگومان ئەوان ڕیفۆرمیستن، بەڵام ئەوەى لەو میانەیەدا گرنگە، ئەو ئارەزووە هەمەلایەنەیە كە بۆ چەپ لە ئارادایە. لە وتارێكدا گوتم، لە ئەمڕۆ ڕادیكاڵیزم وەڵامی قەیرانەكانی ئەم سیستەمە دەداتەوە، تەنها لەئێستاشدا دوو جۆر ڕادیكاڵیزم هەن، ڕادیكاڵیزمی ڕاستڕەو لەگەڵ ڕادیكاڵیزمی چەپ، بەداخەوە ڕادیكاڵیزمی چەپ نەیتوانیوە وەك پێویست پەیوەندیی بە كۆمەڵگاوە بكات، ئۆپۆرتۆنیزم و هەلپەرستیی ڕادیكاڵیزمی ڕاستڕەو، لەڕێگای وروژاندنی هەست و سۆزی خەڵك و جەختكردنەوە لەسەر مەسەلەى قەیران و لەولاشەوە، پشتیوانیكردنی كۆمپانیاكان، توانیویەتیی لە زۆر شوێندا مەیدان بە چەپەكان چۆڵ بكات، یاخود بڕێك لە دەنگەكانیان بەرێت.

لەلایەكی دیكەوە، ئەزموونەكانی ئەم دوواییانە پیشانیان داوە خودی پارتە چەپەكان نەیانتوانیوە وەڵامی ئەو خواستانە بەشێوەیەكی گونجاو بدەنەوە، خواستی پەیوەندیكردن بە كەمپی چەپەوە. پێویستە بڵێم پارتی چەپی ئیتاڵیا “ڕیفۆنداتسیۆنە كۆمۆنیستا”: لە ساڵی 2006دا گەشەیەكی بەرچاوی كرد و لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكەى ئەو وڵاتەدا دەنگێكی زۆری بەدەستهێنا، ئەمەش یەكەم سەركەوتنی بەرەى چەپ بوو، دەنگی پارتی كۆمۆنیستی ئیتاڵیا لە هەڵبژاردنەكانی دەیەى 1970دا، زیاتر بوو لە تاكە تاكەى پارتە بۆرژوازییەكانی ئەو قۆناغە. بەڵام هەر كاتێك كە مەسەلەى ئەگەری بەشدارییكردنی ئەو حزبە لە كابینەى حكومیدا دەهاتە پێشەوە، سەرانی ناتۆ (واتا ئیمپریالیزمی ئەمریكا) بە ئاشكرا دژایەتیی توندیی خۆیان (واتا مافی ڤیتۆى ئیمپریالیزمی باڵادەست) لەگەڵ هەرجۆرە حكومەتێكی بنكەفراوان لەگەڵ پارتە كۆمۆنیستەكاندا ڕادەگەیاند. لە 2006دا ئەو پارتە بەهۆى خەباتییەوە دژی بەرلسكۆنی و پشتیوانیكردنی بەهێزی ئەو پارتە بۆ بزووتنەوە كۆمەڵایەتیی و دژە سەرمایەدارییەكان، وایكرد هاوسۆزیی و سیمپاتییەكی گەورە لەناو جەماوەردا بەدەستبهێنێت. بەڵام لەبری هەوڵ بۆ خستنی بەرلسكۆنی، كەچی لە 2006دا چووە ناو حكومەتەوە و خیانەتی لە هەموو هەڵوێستەكانی خۆى كرد. بەمجۆرە، چەپی بەرەو دواوە لەو وڵاتەدا گەڕاندەوە و بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان بەو هۆیەوە ڕووبەڕووی قەیران و تەنگوچەڵەمە بوونەوە، پاشان ئەمە بووە هۆى ئەوەى بەرلسكۆنی بەبەهێزییەوە بگەڕێتەوە. ئەزموونی گەشە و هەڵكشانی خێرای سیریزا پێش ترۆیكا، لە هاوینی 2015دا، نموونەیەكی دیكەى ئەم دوواییانەیە. بەڵام سیریزاش هاوشێوەى پارتی چەپی ئیتاڵیا وردە وردە خیانەتی لە ئایدیالەكانی كرد و ئێستاش لەسەر ئەم خیانەتە بەردەوامە، هۆكاری داكشانەوەى سیریزا هۆكاری بابەتیی و زەینییان لەپشتەوەیە و لە شوێنی دیكەدا باسی دەكەین. پۆدیمۆس لە ئیسپانیا ڕێگایەكی جیاوازی گرتووەتە بەر، بەڵام ئەویش لەسەروبەندی ڕیفراندۆمی كەتەلۆنیا، بەسەر دوو هەڵوێستدا دابەش بوو، بەرەیەكیان بەتایبەت “پابلۆ ئیگلیسیاس”ی ڕابەری ئەو پارتە، پێیوابوو جیابوونەوەى كەتەلۆنیا چارەسەر نییە و هەردوولا بەیەكەوە بەهێزترن لە دژایەتیكردنی سەرمایەداریی و حكومەتی ناوەندیی، بۆیە واباشترە بەیەكەوە بن. پارتی چەپی فەڕەنسا بەڕابەرایەتیی “میلان شۆن” بەرەو جۆرێك لە سێكتاریزم (فڕقەگەرایی) ڕۆیشت و نەیتوانی بلۆكێكی هاوبەش لەگەڵ ترۆتسكیستەكانی فەڕەنسا پێكبهێنێت، كە بەهێزترین ڕەوتی چەپن لە فەڕەنسا و تەنانەت دەكرێت بڵێین لە ئەوروپاش، چونكە ئەوان میراتگری ڕاپەڕین و شۆڕشی 1968 بوون، كاتێك خوێندكارە ترۆتسكیستەكان و ماویستەكانی لە زانكۆكانی فەڕەنسا پریشكی شۆڕشیان هەڵگیرساند، بەڵام میلان شۆن، داوای ئەوەى دەكرد دەبێت ڕەوتە سۆسیالیست و چەپەكانی دیكە خۆیان لەناو پارتی چەپدا بتوێننەوە نەك وەك فراكسیۆن و بلۆكێك بەشداریی بكەن. نەریتی دوور و درێژی شۆڕشگێڕیی “پارتی نوێی دژەسەرمایەداریی” وێڕای پێشنیاری چوونە ناو پارتی چەپەوە، بەڵام بەم پێشنیارەى میلان شۆن ڕازی نەبوو و ترۆتسكیستەكانیش كاندیدی سەرۆكایەتیی خۆیان پێشكەشكرد، ئەگەر هەردوو بەرەكە بەیەكەوە بوونایە، بێگومان ئێستا دەسەڵاتی چەپ لە فەڕەنسا، بەدەستی نیۆلیبرالیستێكی وەك ئەمانوێل ماكرۆنەوە نەدەبوو، بەڵكو لای چەپەكان دەبوو.

ئەوەش كە پەیوەندیی بە ئەڵمانیاوە هەیە، وەك لە وتارێكمدا لەسەر هەلومەرجی هەنوكەیی ئەڵمانیا كە بەرەو قەیرانی سیاسیی دەڕوات و لە وێب سایتی سۆسیالیزمی ئەنتەرناسیۆنالدا بڵاوبووەتەوە، باسم لەم حاڵەتەى پارتی چەپی ئەو وڵاتەش كردووە. ڕابەرایەتیی پارتی چەپ (دی لینكە)، درەنگ یان زوو ڕێگای پارتی چەپی ئیتاڵیا، پۆدیمۆس و سیریزا دووبارە دەكاتەوە. ئەمەش پەیوەندیی بەو ئاراستەیانەوە هەیە بەرەو ئەكتی پەرلەمانتاریستیی و گۆڕانكاریی لەسەرەوە. ئەگەرچی، ئەزموونی بەرلین پیشانی داوە كە تەنانەت وێڕای هەڵكشان و بەهێزبوونی پارتەكە، بەڵام بەقورسیی بووەتە ڕێگر لەبەردەم ئەو حزبەدا بۆ بەشداریكردن لە حكومەتێكدا لەژێر هەلومەرج و هەیمەنەى سەرمایەداریدا. بەرلینییەكان هێشتاش خەبات دژی دەرەنجامە كارەساتبارەكانی خەصخەصە و بەتایبەتیكردن و تێچوونە كۆمەڵایەتییەكان دەكەن كە لەسەروبەندی شارەوانی سووری ئەو ویلایەتەوە ئەنجام دراون. سەرەڕای ئەمە، 90%ی ئەندامانی بەرلینی ئەو حزبە دەنگیان بە بەشداریكردن لە حكومەت داوە. دیارە من قسە لەسەر هەڵبژاردنی بەرلینی 2016 دەكەم نەك هەڵبژاردنی سەرتاسەریی 24ی سێپتێمبەری 2017، كە لەئێستادا ئەم پارتە و ئەندامەكانی دژی چوونە ناو حكومەتەوەن. بەتایبەت دوای نیمچەجیابوونەوەى فراكسیۆنی پەرلەمانیی پارتی چەپ بەڕابەرایەتیی زارا ڤاگنكنیشت، ئەركەكانی قورستر كردووە.

ئەو پرسیارانە بەردەوام دووبارە دەبنەوە كە چۆن دەتوانین لە ئەزموونە مێژووییەكانی پارت و ڕێكخراوە چەپەكان فێرببین تا ئەم مەترسیانە دووبارە نەكەینەوە یاخود خۆمان لەگەڵ كۆمەڵگای سەرمایەداریی و ڕێساكانیدا نەگونجێنین تا لە حكومەتە بنكەفراوانەكان و پەرلەمانەكانیاندا بەشداریمان پێبكەن و چۆن بتوانین ئومێدمان بە گۆڕانكاریی ڕاستەقینە هەبێت. هەموو ئەمانە لەسەر بنەماكانی دامەزراندنی حزبێكی ڕاستەقینەى سۆسیالیستیی وەستاون.

تێبینییەكی پێویست: ئەم نووسینە لە سێ بەش پێكهاتووە، كە بەشی یەكەمی گرێدانی ڕوانگەى مێژووییە بە هەلومەرجی هەنوكەییەوە و هەروەها ڕوانگەى مێژوویی سەرهەڵدانی حزبی شۆڕشگێڕە. بەشی دووەمی تەرخانە بۆ چەپ و بەرەى یەكگرتووی چەپ لەمڕۆدا، ئایا چەپ و چەپی شۆڕشگێڕ بەرەو كوێ مل دەنێت؟ و بەشی سێیەمیشی وەڵامی ئەم پرسیارەیە: ئایا چۆن پارتێكی نوێی شۆڕشگێڕ لە كوردستان بونیاد بنێین؟ لەگەڵ ئەوەشدا ڕەنگە خوێنەر بپرسێت بۆچی لە نموونە هەنوكەییەكانمدا، زیاتر هەڵوەستە لەسەر ئەڵمانیا دەكەم؟ دەتوانم سێ هۆكاری بابەتیش بۆ ئەم پرسیارە بهێنمەوە: یەك) خۆم ڕاستەوخۆ بەشداریی لەنێو بزووتنەوەى دژەسەرمایەداریی دەكەم و لەهەمانكاتدا ئەندامی پارتی چەپی ئەڵمانیام، دوو، لە ئاستی ئەوروپادا، پارتی چەپی ئەڵمانیا، جگە لە پارتی كار لەژێر دەسەڵات و هەیمەنەى جێرمی كۆربین، یەكێكە لە بەهێزترین پارتەكانی ئەوروپا و سێ، قەیرانی هەنوكەیی لە ئەڵمانیا ڕاستەوخۆ كاریگەریی لەسەر ژیان لەسەر بەشێكی گەورەى ئەم هەسارەیە هەیە، ئەڵمانیا، ئەمڕۆ گەورەترین هێزی ئیمپریالیستیی ئەوروپییە و جگە لەلایەنە كۆڵۆنیالیستییەكەى و ئێستاش پەلهاویشتنی بەرەو ئیمپریالیزمی نوێ و قەیرانی ئەمڕۆی ئەڵمانیا و هەروەها هێرش و هەڕەشەكانی لەسەر وڵاتانی دیكەى ئەوروپا و سازش پێكردنیان، یەكێكی دیكەیە لە هۆكارە بەهێزەكان.

 

كردەكیبوونی شۆڕش

ماركس باوەڕی بە گۆڕینی حكومەت نەبوو، بەڵكو بەپێچەوانەوە شۆڕشە كۆمەڵایەتییەكان بۆ ئەو جوڵێنەر و لۆكۆمۆتیڤی گۆڕانە مێژووییەكان بوون. دەیگوت تەنها لەم ڕێگایەوە دەكرێت چینی كرێكار و خەڵكی چەوساوە و بەشمەینەت خۆى ڕزگار بكات. بەهێزبوونی خەباتی چینایەتیی بۆ شۆڕش زەرووری بوو، لەلایەكەوە، بۆ لەناوبردنی بۆرژوازیی و لەلاكەى دیكەوە، چینی كرێكار بەرانبەر بە هەلومەرجە كۆمەڵایەتیی و ڕۆڵە مێژووییەكەى بەگشتیی وشیار دەبووە، لە “چین لەخۆدا” دەبووە “چین بۆ خۆ” و دەتوانێت لەژێر ڕابەرایەتیی خۆیدا كۆمەڵگایەكی نوێ بونیاد بنێت. لەسەرتاسەری ژیانیدا، ماركس بەردەوام خەباتی دژی جۆرەها ئایدیا و بیرۆكەى “جێگۆڕكێخوازەكان”ی وەك “پرۆدۆنییەكان” یان “بلانكییەكان”، “باكۆنینییەكان” كرد، بەڵام هەروەها خەباتی دژی بیرۆكە و ئایدیاگەلی “پرەنسیپەكانی هاریكاریی” و “ئەونیستەكان” كرد، بەتایبەت باوەڕیان بەو وەهمە هەبوو بۆ گەیشتن بە سۆسیالیزم پێویست بە خەباتی چینایەتیی ناكات، بەڵكو لەڕێگای هاریكارییەوە دەتوانین بە سۆسیالیزم بگەین. ماركس دەیگوت شۆڕش نەك تەنها زەروورە، بەڵكو حەتمیشە. بەچوونە ناو شیكاریی ئابووریی سیاسییەوە بۆ سەرمایەداریی، گەیشت بەو دەرەنجامەى كە بەدیهێنانی پرۆسەى پێشكەوتووی كۆمەڵایەتیی تەنها دەبێت لەڕێگای شۆڕش بەهۆى خەباتی چینایەتییەوە بێت. ئەمەش هەر ئەو شتەیە كە بۆچی ماركس لەهەر كەسێكی دیكە لە سەردەمەكەى خۆى تێگەیشت لە بینینی ئاراستە و مەیلە شاراوەكان بەرەو شۆڕش لە پشتی “سەقامگیریی” ڕواڵەتییانەى ئەم كۆمەڵگایانە، ڕووداوە سیاسییەكانی تاكەكان و گەشەسەندنەكان.

پێموایە هێشتاش ڕوانگەى ماركس بۆ ئەمڕۆ بەقورسایی خۆى ماوەتەوە و ڕاستیی و دروستیی خۆى لەدەستنەداوە. هێشتاش شۆڕش حەتمیی و زەروورییە، چونكە چینە فەرمانڕەواكان هێشتاش بەهیچ جۆرێك نایانەوێت كۆنتڕۆڵ و دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ئامرازەكانی بەرهەمهێنان و كۆمەڵگادا بەجێبهێڵن و وازی لێبێنن. شۆڕش هێشتاش حەتمییە، چونكە سەرمایەداریی ناتوانێت بەسەر ناكۆكییە ناوەكییەكانی و قەیرانەكانیدا زاڵ ببێت. ئەگەر ئێمە ئاوڕێك لە چەند ساڵی ڕابردوو بدەینەوە، دەبینین شۆڕشەكان لەڕۆژەڤ دابوون و هەن. تونس، میسر، سوریا، ئۆكرانیا و كوردستان نموونەگەلی هەلومەرجە شۆڕشگێڕییەكانن كە لە چەند ساڵی ڕابردوودا ڕوویانداوە. ئەگەرچی هەڵكشانی خەباتی چینایەتیی لە ئەوروپا و ئەمریكا هێشتا ڕەهەندە شۆڕشگێڕییەكانی بەخۆیەوە نەگرتووە، بەڵام چەندین خەباتی جەماوەریی بەرفراوان لە ئەوروپای شەڕقیدا ڕوویانداوە. بۆیە خاڵی دەستپێكمان دەبێت ناساندن و پشتڕاستكردنەوەى شۆڕش بێت وەك دیاردەیەكی كۆمەڵایەتیی كە بریتییە لە واقیع و فاكتی سەردەمی ئێستامان و دەشتوانین پێشبینیی ئەمجۆرە هەڵكشان و زیادبوونە لە ئەڵمانیا و وڵاتانی دیكەدا بكەین. بێگومان ئەمە بەو مانایە نایەت كە ڕێگایەكی ڕاستەوخۆ بەرەو هەلومەرجی شۆڕشگێڕیی لە ئەڵمانیا گەشەیكردووە، بەپێچەوانەوە، هەلومەرجی شۆڕشگێڕیی وێڕای مەترسیی گەورەى فاشیستەكان و نیۆلیبراڵەكان و كۆنزەرڤاتیڤەكان، هێشتا بەڕادەیەك هەلومەرجێكی جێگیرە هیچ نەبێت لە ئێستادا باری ئابووریی ئەڵمانیا سەقامگیرترە بەراورد بە وڵاتانی دیكە.

 

چینی كرێكار و خەباتی چینایەتیی

كاتێك باسی تیۆری پارتی سۆسیالیستیی دەكرێت، ئەو ئەفسانەیە هەیە كە دەڵێت ماركسیزم پێش لینین بەشێوەیەكی وشیارانە دەستوپەنجەى لەگەڵ ئەم بابەتەدا نەرم نەكردووە. بێگومان ئەم بۆچوونە هەڵەیە. ماركس بەتەنها تیۆریزەكەری بواری ئابووریی سیاسیی نەبوو، بەڵكو هەروەها كەسێك بوو لەڕوانگەى سیاسییەوە زۆر ئەكتیڤ بوو و لانیكەم كاری لەسەر دوو پرۆژەى حزب كرد: كۆمەڵەى كۆمۆنیستی و ئەنجوومەنی ئەنتەرناسیۆنالی كرێكاران (ئەنتەرناسیۆنالی یەك). لە كۆتایی تەمەنیشیدا بەشداریی لە گفتوگۆ و مشتومڕەكان كرد لەسەر بناغە و پێكهاتە و ئاراستەى پارتی سۆسیال دیموكرات لە ئەڵمانیا.

ماركس و ئەنگڵس لە ساڵی 1848، لە مانیفێستی پارتی كۆمۆنیستدا دەنووسن:

“جیاوازیی كۆمۆنیستەكان لەگەڵ پارتەكانی دیكەى پرۆلیتاریدا تەنها لەوەدایە ئەوان لەلایەكەوە لە خەباتی پرۆلیتاریای نەتەوە جۆراوجۆرەكاندا، بەرژەوەندییە هاوبەش و سەربەخۆكانی كۆى ناشناڵیتەى سەرجەمی پرۆلیتاریاكان زەق دەكەنەوە و جێگیریان دەكەن، و لەلاكەى دیكەوە جیاوازییان لەوەدایە كە لە قۆناغە جیاوازەكانی گەشەى خەباتی نێوان پرۆلیتاریا و بۆرژوازییدا، ئەوان هەمیشە نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییەكانی كۆى بزووتنەوەكە دەكەن. بۆیە كۆمۆنیستەكان لەڕووی پراكتیكییەوە، پێداگرترین و سوورترین بەشی پارتە كرێكارییەكانی هەموو ڵاتانن و لەڕووی تیۆرییشەوە ئیمتیاز و پێشتربوونی ئەوان لە كۆى جەماوەری گەورەى پرۆلیتاریا لەوەدایە، درك و تێگەیشتنێكی ڕوونیان بۆ هەلومەرجەكان، ڕەوت و ئەنجامە گشتییەكانی بزووتنەوەى پرۆلیتاریایی هەیە”.

ئەم ئیقتیباسە دوو خاڵی زۆر بەهێز زەق دەكاتەوە:

یەكەم، ماركس و ئەنگڵس خواستی هەبوونی حزبیان وەك شتێك دەبینی كە حزبی چینی كرێكار بێت. “كۆمەڵەى كۆمۆنیستی”، بۆ ماركس و ئەنگڵس، كە مانیفێستی پارتی كۆمۆنیستی بۆ نووسراوە، لەسەرووی ڕێكخراوی ڕۆشنبیرانی وردەبۆرژوازیی (“كۆمەڵەى عەدالەت”)ـەوە بوو، بۆ گۆڕینی ئەم كۆمەڵەیەش بۆ پارتێكی چینی كرێكاران، ماركس و ئەنگڵس ساڵانێك خەباتیان بۆ كرد.

دووەم، حزبێك كە بەگشتیی بۆ خەباتە تاكەكان دادەمەزرێت، لەهەمانكاتدا خەباتەكانی دەباتە ناو بزووتنەوەكەوە، كە تیایدا بەتەنها “بەرژەوەندییە گشتییەكانی بزووتنەوەكە” زەق دەكاتەوە یان پێداگریی لەسەر پێكەوەگرێدانی ڕەگەزە لەیەكدابڕاوەكانی بزووتنەوەكە دەدات و دەبێتە هۆى پێكەوە بەستنەوەى ڕەگەزە وشیارەكانی ناو بزووتنەوەكە. ماركس دەیگوت تەنها چینی كرێكار دەتوانێت شۆڕشگێڕی ڕاستەقینە و پێشكەوتووخواز بێت، چوونكە بەرژەوەندییە دەستەجەمعییەكان زەق دەكاتەوە. بەو مانایە، چینی ناوەڕاست یاخود لیبڕاڵەكان ناتوانن شۆڕشگێڕ بن، یان شۆڕشگێڕبوونیان تەنها تا ئاستی ڕیفۆرمی سیستەمەكە بۆ بەرژەوەندییەكان بڕ دەكات، بە نموونەی ئەوەش لە كۆمەڵگا هاوچەرخەكاندا ئەوانەى سەر بەچینی ناوەڕاستن لەو كاتانەدا یاخی دەبن و توڕە دەبن كە سیستەمەكە دەست بۆ بەرژەوەندییەكانیان دەبات. لە شۆڕشی 1905یشدا لە ڕووسیا كاتێك مەنشەڤییەكان دەیانگوت دەبێت كرێكاران لەگەڵ لیبڕاڵەكان و بۆرژوازیی یەكبگرن دژی قەیسەر، ئەڵبەتە بەڕابەرایەتیی بۆرژوازیی، لەكاتی شۆڕشدا، بایاندایەوە بەرەو قەیسەرییەت.

ئەمە ڕێگایەكی دوور و درێژە دەبێت پارتە چەپەكان و لەناویاندا پارتی چەپی ئەمڕۆی ئەڵمانیا بیبڕێت. بێگومان دەبێت پارتێكی كرێكاریی بێت، چونكە بەتەنها پارتێكی كرێكاریی دەتوانێت وەك بەرزكردنەوەى بەرژەوەندییە گشتییەكانی بزووتنەوەكە كار بكات و بجوڵێتەوە. بێگومان لەناو پارتە چەپەكانی ئەمڕۆدا بەرگرییەكی بەرچاو لە یەكێتییە كرێكارییەكان هەیە. بەڵام لەلایەكی دیكە چەپە ڕادیكاڵەكانی ڕابردوو وەك زارا ڤاگنكنیشتی ڕابەری ڕابردووی پارتی چەپی ئەڵمانیا، بەڕاشكاوی دەڵێت دەبێت پارتی چەپ بەتەنها حزبێكی كرێكاران نەبێت، بەڵكو چینی ناوەڕاستیش بگرێتە خۆى. بۆیە ئەم ڕوانگەیە تەنانەت بەرەو جۆرێك لە پۆپۆلیزم ڕۆیشت و لە هەنگاوی یەكەمدا ڤاگنكنیشت هەڵوێستێكی كۆنزەرڤاتیڤانەى بەرانبەر شەپۆلی پەنابەران گرتەبەر، چونكە چینی ناوەڕاست دژی هاتنی پەنابەران بوو بۆ ئەم وڵاتە، كاتێكیش ڤاگنكنیش داوای دەكرد پارتەكە بەڕووی چینی ناوەڕاستدا بكرێتەوە حەتمەن دەبوو هەڵوێستی دژەپەنابەران وەربگرێت، ئەوە بوو پارتەكە ئەم بۆچوونەى ڕەتكردەوە، پارتی چەپیشی بەجۆرێك لە پۆپۆلیزم ڕزگاركرد.

ماركس دەربارەى جووتیاران و پیشەكارانی بچووك نووسیویەتی كە بەڕاشكاوی دەڵێت ناتوانن گەشە بە سیستەمێكی كۆمەڵایەتیی پێشكەوتووخواز بدەن چونكە بەتەنها بیر لەبەرژەوەندییەكانی خۆیان دەكەنەوە، ئەمە تەنانەت بۆ چینی ناوەڕاستی ئەمڕۆ ڕاستە: خەڵكێكی زۆری خاوەن موڵكە بچووكەكان سەرمایەكانیان وشكی كردووە و بەرەو بەپرۆلیتاریبوون دەڕۆن – زیاتر لە هەلومەرجی چینی كرێكار نزیكترن تا خاوەن موڵكی بچووك. وردەبۆرژوازیی – یان چینی ناوەڕاستی خاوەن موڵك و بزنسی بچووك – بەگشتیی بەرەو ئایدیۆلۆژیای ڕاستڕەو، ڕاسیزم، داروینیزمی كۆمەڵایەتیی و پارتی ڕاسیست و نیۆفاشیستی “ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا” (AfD) وەرچەرخاون. هەر ئەم فۆرمولە بۆ “چینی نوێی ناوەڕاست”، توێژی سەرەوەى بیرۆكراسیی “بەڕێوەبەرایەتیی ناوەڕاست”ی ناو ئابووریی یان كارمەندانی ئاست مامناوەندی بەڕێوەبەرایەتیی دەوڵەتیی دەگونجێت. ئەمەش ئەو ڕاستییە پیشان دەدات كە ئەم چینە ناوەڕاستانە لەواقیعدا لە “ناوەڕاست”ی نێوان دوو چینی گەورەدا وەستاون – سەرمایەدارەكان و كرێكاران – و بێگومان سوود لە هەبوونی كۆمەڵگای چینایەتیی وەردەگرن و بەرژەوەندییەكانیان لەم ئاستەدا دەپارێزرێت، ئەم چینە خاوەن ڕۆشنبیران و توێژی ڕۆشنبیر و بیرمەندانی خۆیانن و لەهەموو قۆناغەكانی گەشەى سەرمایەداریدا ئەم چینە ڕۆشنبیرانی خۆیان بەرهەمهێناوە، كە كوردستانیش وەك دەرەنجامەكانی گەشەى سەرمایەداریی لە دوای شەڕی كەنداوەوە، ئەم چینەی بەرهەمهێناوە و ئەم چینەش هەم بزووتنەوە و هەم ڕۆشنبیرانی خۆى هەبوون و ئێستاش هەن. لەلایەكی دیكەوە، چینی كرێكار، هێزەكیانە پۆتێنشیەڵی خەبات و بونیادنانی كۆمەڵگایەكی نوێی هەیە كە لەسەر چەوساندنەوە دانەمەزرابێت، چونكە تەنها كرێكاری كۆمەڵگاكانی ئەمڕۆیە، هیچ بەرژەوەندییەكی شەخسیی نییە، تەنها شتێك هەیبێت چەوساندنەوەیە، ئەمەش ئەو ڕاستییە زەق دەكاتەوە، كە ماركس 170 ساڵ پێش ئێستا گوتی: بەتەنها چینی كرێكار شۆڕشگێڕە، چونكە هیچی نییە لەدەستی بدات تەنها زنجیرەكانی دەست و پێی نەبێت. پرسیارەكەش ئەوەیە بۆ چینی كرێكار دەتوانێت ئەم سیستەمە بڕوخێنێت؟ چونكە ئەوەى بەرهەمهێنان دەكات، قازانج و زیادەبەها بەرهەمدەهێنێت، و پاشان كاڵاكانی ئەم سیستەمە دەكڕێتەوە چینی كرێكارە، كرێكار زۆرینەى زۆری زیادەبەها و قازانجی ئەم سیستەمە بەرهەمدەهێنێت، بە خەباتكردن لەدژی ئەمجۆرە لەبەرهەمهێنان، سیستەمە دەخات.

ماركس دەڵێت پارتی كرێكاران دەبێت بەشێك بێت لە خەباتی چینایەتیی و شۆڕش. بۆ ئەمەش دەبێت پراكتیكی هەبێت، خەباتی چینی كرێكار لەڕێگای ڕێكخراوەكانی خۆیەوە بەرەو پێشەوە بەرێت توانای گەیاندنی چینی كرێكاری بە ڕۆڵی ڕابەرایەتیی خەبات و هەروەها دەسەڵاتی سیاسیی هەبێت. پارتێكی كرێكاران لەودیوی شۆڕشەوە هیچ مانایەكی بۆ كرێكاران نییە. بۆیە لە قۆناغەكانی چالاكییە حزبیی و سیاسییەكانی خۆیدا هەمیشە و هاوزەمان دەبێت لەگەڵ قۆناغە شۆڕشگێڕییەكانی سەرهەڵدانی خەباتی چینایەتیدا بێت. كاتێك كۆنەپارێزیی لە شۆڕشەكانی 1848 سەركەوتنی بەدەستهێنا، ماركس وازی لە كۆمەڵەى كۆمۆنیست هێنا و 12 ساڵی بۆ لێكۆڵینەوە و كارە تیۆرییەكانی تەرخانكرد، تەنها كاتێك “یەكەم قەیرانی ئابووریی جیهانیی” ساڵی 1857دا كە بووە هۆى سەرهەڵدانێكی نوێ و جیهانیی خەباتە چینایەتییەكان (پەیوەندیی بەخەباتە سیاسییەكانی وەك ڕاپەڕینی پۆڵەندا و شەڕی ناوخۆیی ئەمریكا) ماركس دووبارە گەڕایەوە ناو تەداخول و بەشداریی لە پڕۆژەى پارتێكی چەپی نوێ.

بەڵام “كۆمەڵەى كۆمۆنیستیی” كە ماركس و ئەنگڵس “مانیفێست”یان بۆ نووسی، ڕۆڵێكی كەمی لە شۆڕشەكانی 1848دا گێڕا. ئەندامانی فیدراسیۆنەكە لەڕاستیدا بەشدارییان لە شۆڕشەكاندا كردبوو ئەویش بەگوێرەى پێگەى ڕابەرایەتییان. بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆڕش و چوونە ناوەوەى ئەندامان بۆ ناو خەباتە ڕاستەقینەكان، پێكهاتەى ڕێكخراوەیی فیدراسیۆنەكە فەشەلی هێنا و كەوت. ڕاستەوخۆ دوو ساڵ دوای بڵاوبوونەوەى مانیفێست، واتا لە 1850دا ماركس بەپێویستی زانی پێداچوونەوەى بنچینەیی بەبۆچوونەكانی ناو مانیفێستدا بكات. لە “گوتاری مارس”دا ماركس دەڵێت:

“بەڵام لە هەمانكاتدا، ڕێكخراوی بەهێزی پێشووتری كۆمەڵە بەشێوەیەكی دیار و بەرچاو لاواز بووە. ژمارەیەكی زۆری ئەندامانی كە ڕاستەوخۆ بەشدارییان لە بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكەدا كردبوو پێیانوابوو ئیتر كۆمەڵە نهێنییەكان كۆتاییان پێهاتووە و ئەكت و كردەى گشتیش بەتەنها بەس بوو. ناوچە فەردییەكان و كۆمۆنەكان ڕێگەیاندا پەیوەندییەكانیان بە كۆمیتەى ناوەندییەوە لاواز ببێت و وردە وردە سست ببێت. بۆیە لەكاتێكدا پارتی دیموكراتیی، پارتی وردەبۆرژوازیی ئەڵمانیی، پارتی كرێكاران تەنها پێگەى بەهێزی خۆیان لەدەستدا، لەباشترین حاڵەتدا لە ناوچە فەردییەكان بۆ ئامانجە لۆكاڵیی و بچووكەكان بەڕێكخراوەیی مانەوە؛ و بەتەواوی بزووتنەوەكە كەوتە ژێر هەیمەنە و ڕابەرایەتیی دیموكراتە وردەبۆرژوازییەكان. دەبێت ئەم هەلومەرجە كۆتایی پێبهێنرێت، پێویستە سەربەخۆیی كرێكاران دابمەزرێنرێتەوە…

ئەم دووبارە ڕێكخستنەوەیە تەنها لەڕێگای نوێنەرێكەوە دەبێت و كۆمیتەى ناوەندیی بیر لە ناردنی ئەم نوێنەرە بەگرنگەوە دەكاتەوە لەساتی ئێستادا، كاتێك شۆڕشێكی نوێ ڕوودەدات، ئەوە ئەوكاتەیە كە پارتی كرێكاران دەبێت بەبەرزترین ئاستی ڕێكخراوبوونیی، یەكگرتوویی و سەربەخۆییەوە بچێتە ناو خەباتەكەوە، بۆیە ئەگەر ئەمە ڕوونەدات هاوشێوەى 1848 دووبارە لەلایەن بۆرژوازییەوە دەچەوسێنرێتەوە و وەك كۆت و زنجیر دەكرێتەوە”[1].

لە گوتاری مارسدا، ماركس بەرگریی لە ڕێكخراوێكی بەهێز و سەنتڕاڵی شۆڕشگێڕان دەكات، بۆیە لەو كاتەدا چیتر ئەو ڕێكخراوە ناكرێت لەلایەن كەمینەیەكی بچووكەوە لەناو ببرێت و پاشان ڕۆڵی خۆى بگێڕێت، بەڵكو ڕێكخراوەكە دەبێت ڕۆڵێكی بەهێزی سیاسیی لەناو بزووتنەوەكەدا هەبێت.

 

بەبیرۆكراتیبوون و خیانەت: ئەنتەرناسیۆنالی دوو

كۆتایی سەدەى نۆزدە بە سەرهەڵدانی پارتە سۆسیال دیموكراتییە جەماوەرییەكان لەسەرتاسەری ئەوروپا ناسراوە. لە ئەڵمانیا، پارتی كرێكارانی سۆسیال دیموكرات[2]، بەشێوەیەكی بنچینەیی بۆ ناو پارتێكی كرێكارانی ماركسیستی كاریگەر پەرەی سەندبوو، كە لە ساڵی 1875 لە كۆمەڵەى گشتیی كرێكارانی ئەڵمانیی[3] “فێردیناند لاسال”ـەوە بۆ پارتی كرێكارانی سۆسیال دیموكراتی ئەڵمانیی و پاشان بۆ پارتی سۆسیال دیموكراتی ئەڵمانیا چووبوو، هەروەها ئەزموونێكی گەورەى لە گەشەسەندنی ڕێكخراوبوون و هەڵكشانی ئەندامانی هەبوو. هەمان گەشەسەندن لە وڵاتانی دیكەشدا بووە هۆى دامەزراندنی “ئەنتاسیۆنالی دوو(ی سۆسیالیستیی)” لە پاریس، لە 1889دا.

تیۆری ڕێكخراوەیی پارتەكانی ئەنتەرناسیۆنالی دوو (بە جیاوازییەكی گەورەی پارتی كرێكارانی سۆسیال دیموكراتی ڕووسیاوە كە دواتر باسی دەكەین) لەسەر ئایدیای سۆسیالیزم دامەزرابوو، كە تەنها لەڕێگای پارتێكی سۆسیالیستیی جەماوەرییەوە دەكرا بەدیبهێنرێت. بەڵام، هەر لە هەمانكات و شوێندا ڕەوتێك سەریهەڵدا بە نووسەرانی جۆراوجۆرەوە لەناو ئەنتەرناسیۆنالەكەدا كە خەسڵەتە جیاكەرەوەكەى بریتی بوو لە “فەتالیزم” (باوەڕبوون بە چارەنووس). ئەمە بەتەنها بەشێكی دیاریكراوی ڕەوتێكی دیاریكراو نەبوو، بەڵكو بووە خەسڵەتی كۆی بزووتنەوەكە. لە ئەڵمانیا لەلایەن بەرەى ڕاستی ناو بزووتنەوەكە “ئێدوارد بێرنشتاین” و بەرەى سێنتڕاڵیستی ناو بزووتنەوەكە وەك “كاڕڵ كاوتسكی” سەریهەڵدا و نوێنەرایەتیی كرا بەڵام پاشان ڕووبەڕووی ڕەخنەى كوشندە كرایەوە لەلایەن ڕۆزا لۆكسمبۆرگەوە كە ئایدیاكانی لە كتێبی “ڕیفۆرمی كۆمەڵایەتیی یان شۆڕش”ـەوە فۆرمولەكراون[4].

بەكورتیی، دەگوترا گەشەى زیاتری سەرمایەداریی دەبێتە هۆى چینێكی كرێكاری بەهێزتر و هەڵكشانی زیاتری خەباتی چینایەتیی. ئەم هەڵكشانەى زیاتری خەباتی چینایەتیی، بەشێوەیەكی خۆبەخۆ دەبێتە هۆى بەهێزبوونی وشیاریی چینایەتیی كرێكاران و پاشان لە ئاستێكی گەورەتردا، هەڵكشانی ڕێكخراوبوونیان لەناو پارتە كرێكارییە سۆسیال دیموكراتەكاندا. ئەم گەشەكردنە ڕێكخراوەییە لەسەر بنەمای هەبوونی پارتێكی جەماوەریی لەساتی پەڕینەوەدا بۆ سۆسیالیزم دروست دەبێت (ئینجا لەڕێگای هەڵكشانی شۆڕشگێڕیی خەباتی چینایەتییەوە بێت یان لە حاڵەتەكەی بێرنشتایندا، لەڕێگای هەڵبژاردنەكانەوە) و دەتوانێت دەسەڵات بەدەستەوە بگرێت و بناغەكانی دەوڵەتێكی نوێ دابمەزرێنێت (یان دەوڵەتە كۆنەكە بگۆڕێت). ئەم تیۆرییە بە یەكسانكردنی چین لەگەڵ حزبدا لەقەڵەم دەدرا و لێكدەدرایەوە. چینی كرێكار واتا هەمان حزب یان وەك كریس هارمەن باسی دەكات: “حزب نوێنەرایەتیی چین دەكات. ئەمە واتا نوێنەرانی حزب و ڕێكخەرانی هەموو كەرتەكانی چینی كرێكار. و نەك بەتەنها لە زاراوە ئابوورییە كۆمەڵایەتییەكاندا، بەڵكو لەسەرووی هەموویەوە، لە زاراوە ئایدیۆلۆژییەكاندا”.

بەهێزبوونی ئاراستەى سۆسیال دیموكراتیی، كە تەنانەت لە ئەمڕۆدا لایەن پارتی چەپی ئەڵمانیاشەوە نوێنەرایەتیی دەكرێت، لەو ڕاستییەدا خۆى دەبینێتەوە كە تەنانەت لە “ساتە ئارام”ـەكانی خەباتی چینایەتییدا بەڕادەیەك ئاسانترە پارت و حزبی گەورەتر بە بناغەى ڕاستەقینەى جەماوەرییەوە بونیاد بنرێت. بەڵام ئێمە دەبێت هەروەها زیانە سەرەكییەكانیش ببینین: ناچوونییەكی وشیاریی لەكارخراوی سیاسیی توانای پارتەكان بۆ ئەكت و كردە و جوڵەیان لەناو خەباتی چینایەتیدا. بەتایبەت ئەمە لە گۆڕانە لەناكاوەكانی هەلومەرجی سیاسییدا بەڕوون و ئاشكرایی دەبینرێت.

لەگەڵ سەرهەڵدانی پارتی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا (پارتی نیۆنازییەكان و ڕاسیستەكان)، هەلومەرجی هەنوكەیی سیاسیی لە ئەڵمانیا بەراورد بە ڕۆژگاری پێشوو گۆڕانی بەسەردا هاتووە. ئەوەى ئەمڕۆ زەروورە ئەكت و جوڵەیەكی بەهێز، یەكگرتوو و بەشێوەیەكی ستراتیژیی دروستە لەلایەن پارتی چەپەوە دژی ڕاستڕەوی ڕادیكاڵ كە لەسەرتاسەری جیهان لە هەڵكشاندایە و لە ئەڵمانیا هەڕەشەى هاتنە سەركار دەكات و لەلایەن كۆنزەرڤاتیڤەكانیشەوە ئاماژەى هاریكاریی دەدرێت لەگەڵیاندا. بەڵام كێشەكە لەناو پارتی چەپیشدا هەیە و دوایین نیمچەجیابوونەوەى دوو لەڕابەرە دامەزرێنەرەكانی ئەو حزبە زارا ڤاگنكنیشت و ئۆسكار لافۆنتن و دامەزراندنی بزووتنەوەى كۆكردنەوە لەژێرناوی “هەڵسانەوە” (Aufstehen)دا ئەركەكەى لەسەر چەپەكانی دەرەوە و ناوەوەى حزبەكە قورستر كردووە. ئێستا قورستر بووە كە ئایا چۆنچۆنی دەكرا ئەو فیكری ئەو كەسانە ببەنەوە كە بەئاراستەى ستراتیژێكی دروستدا خەبات دەكەن. و بەڵام خەباتە لەئێستای پارتی چەپدا كەمێك دوورە لە بردنەوە. ئەم نیمچەلەكاركەوتنە توانای ئەكتێكی لاوازی هەیە بەتایبەت لەو دۆخەى ئێستای ئەڵمانیادا، كە جەمسەربەندییەكان بەتەواوی خەریكن تێكدەچن. بەڵام لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕیدا كات ڕۆڵێكی گرنگی هەیە. بۆ نموونە ئەگەر هێزی دژەشۆڕشگێڕ لەبەرزبوونەوەی زیاتردا بێت وەك ئێستا لەئارادایە، ئەم وەستان و ئیفلیجبوونە عاقیبەتی كوشندەی دەبێت.

زۆر گرنگتر بۆ ئەمڕۆ، ئەو ڕاستییەیە كە ناچالاكبوون و ئیفلیجبوونی ئەندامانی پارتی چەپ دەبێتە هۆى هەڵكشان و بەرزبوونەوەى مەیل و ئاراستەى ناچالاك و پاسیڤی حزبەكە. وەك دەرەنجامێك ناكۆكیی نێوان بناغەى حزب و ڕابەرایەتیی حزب ڕۆژ بەڕۆژ گەورەتر دەبێت تا دەگات بەوەى ستراتیژی هەڵە بەناوی ڕاوەستانەوە بەرانبەر بەهەلومەرجەكەدا سەرهەڵبدات. تێكهەڵكێشانی پەرلەمانتاریزم و ئاوێتەى پارتی سیاسیی نوێنەران و ئەركەكانیان، دەبێتە بەهێزبوون و هەڵكشانی زیاتری بیرۆكراتییەتی حزبەكە، واتا حاكمییەتی ئەرك پێسپاردن بەسەر حزبەكەوە. لە ساڵی 1914، پارتی سۆسیال دیموكراتی ئەڵمانیا حزبێكی شۆڕشگێڕ نەبوو، تەنانەت لەڕووی تیۆریی و بەرنامەشەوە دەگەڕایەوە بۆ ماركس. ئەو حزبە نەیتوانی لە پاتریۆتیزم ڕابكات و دژی ڕەوتی فراكسیۆنی ڕایشتاگ (پەرلەمانی ئەوسا) بووەستێتەوە، كە پاشان كرێدیتە جەنگییەكان و قەرزە جەنگییەكانی بەهۆى ئۆپۆرتۆنیزمی خۆیەوە بۆ جەنگی یەكەمی جیهان قبوڵكرد و دەنگی لەسەردا. ئەگەرچی هەلومەرجی ئێستای پارتی چەپ دوورترە چاوەڕوانیی ئەوەى لێبكرێت كارێكی وەها بكات، بۆ نموونە لە دەنگدانی چەند ڕۆژی ڕابردوو بۆ سوپای فیدڕاڵی ئەڵمانیی، لەپێناوی دەستێوەردان لە سووریا، پارتەكە دژ وەستایەوە و لە ڕۆژی دروستبوونیشییەوە دژی هەموو دەستێوەردانێكی سوپای ئەڵمانیی و ناتۆیە.

 

پارتی شۆڕشگێڕان: لینین و بەلشەڤیزم

لە مێژووی ئەنتەرناسیۆنالی دوودا، لقی ڕووسیی، یان باشترە بڵێین “فراكسیۆنی زۆرینە”، بەلشەڤییەكان، (پارتی سۆسیال دیموكراتی كاری ڕووسیا-بەلشەڤیی)، ئاوارتەیەكی گەورە و بەرچاو بوو. لە نیگای یەكەمدا، قورسبوو جیایبكەیتەوە لە پارتە سۆسیال دیموكراتییەكانی دیكە. بەڵام جیاوازییەكە ئەوە بوو، ڕابەڕایەتیی حزبەكە پرۆلیتاریی بوو، لەو حزبەدا، بەپێچەوانەى پارتە هاوشێوەكانی دیكەى، ڕێژەیەكی بەرچاوتری خەباتكارانی لاوتری تێدابوو و كرێكارانی زیاتر كاریان تێدا دەكرد. پێكهاتە و هەیكەلی حزبەكە بەگشتیی كردەویست و ئۆپەراسیۆنیی بوو و بۆ ناوچەیەكی جوگرافیی كورت نەبووبووەوە. لە حزبە هاوشێوەكانی خۆى لە خۆرئاوا نەدەچوو، لە هاوینی 1917دا سەدان هەزار ئەندامی هەبوو، لە پاییزی 1917 لانیكەم لەلایەن زۆرینەى كرێكارانی ڕووسیاوە پشتیوانیی لێكرا. پارتێكی سێنتڕەلایز بوو، ڕابەرایەتیی دەستەجەمعیی هەبوو و لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكانیشدا بەشداریكرد. بەڵام لەناوەوە بەشێوەیەكی ڕادیكاڵ لەهەموو پارتە هاوشێوەكانی لە ئەوروپا جیاواز بوو. جیاوازیی هەرە گرنگ ئەوە بوو كە ئەدامانی حزبەكە بەڕێژەیەكی بەرچاو، شۆڕشگێڕی تەواو بوون. ئەمەش كاریگەریی لەسەر ڕابەرانی حزبەكە لەهەموو ئاستەكان دانابوو. هیچ بەرەیەكی سێنتەریست (ناوەڕاست) یان باڵی ڕاستڕەو لەو حزبەدا بوونی نەبوو، ئەمەش دیسان بەپێچەوانەى هەموو پارتە هاوشێوەكانی لە ئەوروپا تا دەگات بە ئەمڕۆش. مەبەستیشم لە بەرەى سێنتەریست یان ڕاستڕەو، ئەوە نییە كە لەناو بەلشەڤییەكاندا تەیار و ئاراستەى جیاواز بوونی نەبووبێت، بەپێچەوانەوە، تا 1929، ترۆتسكی ڕابەرایەتیی بەرەى ئۆپۆزیسیۆنی چەپی دەكرد، جگە لە تەیارە جیاوازەكانی وەك بوخارین، زینۆڤیڤ، كامینڤ و هتد و لەولاشەوە ستالین. مەبەستم لەباڵی ڕاستڕەو، بەڕاستەوخۆیی ئاراستەى ڕاسیستیی ناو حزبە، وەك لەپارتەكانی دیكەی ئەوروپادا دەبینرا، بەڵام لەناو بەلشەڤییەكاندا بوونی نەبوو. هەلومەرجی پارتەكانی ئەڵمانیا، بەڕوونی ئەم بۆچوونە شیدەكاتەوە.

ئەگەر لە تێگەیشتنە تیۆرییەكانی پشتی پارتی سۆسیال دیموكراتی كاری ڕووسیا-بەلشەڤیی بڕوانین، ئەوا تێگەیشتنێكی جیاوازیی حزبەكە لەخودی خۆیەوە دەردەكەوێت. حزب دەبێت بەڕاشكاویی خۆی بۆ ئەو ئەندامانە سنووردار بكات كە بەڕاستی دەیانویست خەبات بكەن، واتا ئەوانەى نەك تەنها بە وشە پشتیوانییان لە ئامانج و بەرنامەكانی حزب دەكرد، بەڵكو هەروەها لەڕێگای چالاكیی سیاسییانەوە حزب بونیاد دەنێت، هەروەها بەرپرسیارێتیی تاكەكەسیی هەم لە شوێنی كار، هەم لە شەقام و هەم لە یەكێتییە كرێكارییەكانیشدا هەڵدەگرن. ئەوانەى بەشێوەیەكی چالاك بەشداریی لە كۆبوونەوەكان و مشتومڕەكانی حزب و ئەوانەى، بێگومان، لەڕووی دارایی و ئابووریشەوە پشتیوانیی لە بونیادنان و دامەزراندنی حزبدا دەكەن. ئەم ڕوانگەیە، دەلالەت لەسەر تێگەیشتنێكی جیاوازیی پەیوەندییەكانی نێوان پارتی كرێكاران و چینی كرێكار دەكات. بەگوێرەى ئەم تێگەیشتنە، حزب نابێت بەشێوەیەكی گشتیی نوێنەرایەتیی چینی كرێكار بكات یان چینی كرێكار بنوێنێتەوە. دەبێت خۆى سنووردار بكات بۆ ڕێكخستنی وشیارترین بەشی چینەكە. ئەم تێگەیشتنە سەرەڕای ئەوەى لەڕووی دیموكراتییەوە ڕێكخراوە، بەڵام خەباتی پێكەوەیی گروپیی پڕ جۆش و خرۆشمان بیر دەهێنێتەوە نەك بەتەنها حزب بە مانا عورفییەكەى.

ئەوەى پێویستە لێرەدا باسی بكەین كە ئەم تێگەیشتنەى حزب لە “بلیمەتیی لینین”ـەوە سەرچاوە ناگرێت كە بەلاڕێدابردنی بەلشەڤیزم لەلایەن ستالینیزمەوە نوێنەرایەتیی دەكات. گەشەسەندنی بەلشەڤیزم پرۆسەیەكی دوور و درێژتر بوو ئەمەش لە وەڵامی وشیارانەى پرسەكانی خەباتی چینایەتییەوە دەهات. بەڵام هەندێك بڕیاری تاكەكەسیی هەبوون كە لە كێشەكانی بزووتنەوەى ئەوكاتی كرێكاریی ڕووسییەوە سەرچاوەیان دەگرت.

هەمیشە بانگەشەى ئەوە دەكرا كە تێگەیشتنی لینین نوخبەگەرایانە و نوێنەرایەتییانە بووە، و چینی كرێكاری لەوە بە “نەزان”تر زانیوە بتوانێت خۆی ڕزگار بكات. ئەمە جیایە لە تێگەیشتنی ماركس بۆ خۆڕزگاركردنی چینی كرێكار: چینی كرێكار خۆی ڕزگار ناكات، بەڵام پارتی شۆڕشگێڕانی پیشەیین چینی كرێكار ڕزگار دەكەن. لەگەڵ ئەم جۆرە لێكدانەوە و تێگەیشتنەدا بوو كە دیكاتۆریەتی نوێی حزب سەریهەڵدا. و ئەم چەمكەش خرایە بەرانبەر چەمك و تێگەیشتنەكەى ڕۆزا لۆكسمبۆرگ كە لە هەموو ژیانیدا جەختی لەسەر خود-چالاكیی و خۆڕسكیی جەماوەر دەكردەوە، كە دەبێتە هۆى سەرهەڵدانی وشیاریی چینایەتیی و توانا بە چینی كرێكار دەبەخشێت خۆیان ڕزگار بكەن.

بەڵام ئەم بەراوردكارییە هەڵەیە. حەقیقەتەكە ئەمەیە: لینین لینین گەیشتبوو بە باڵاترین گرنگیی و بەهای خۆڕسكیی و خودچالاكیی چینی كرێكار لە سەرهەڵدان و دروستبوونی وشیاریی چینایەتییدا. لینین لە كتێبی: دوو تاكتیكەكانی سۆسیال دیموكراسیی لە شۆڕشی دیموكراتیدا، دەڵێت:

“هیچ گومانێك بوونی نییە كە شۆڕش شۆڕش سۆسیال-دیموكراتیزم فێری جەماوەرانی كرێكاران لە ڕووسیا دەكات…لەم ساتەدا، چینی كرێكار بەسروشتی ناوەكیی خۆیەوە بەرەو كردەى شۆڕشگێڕانەى ڕاستەوخۆ وەردەچەرخێت”[5].

هەروەها:

“چینی كرێكار بەشێوەیەكی ناوەكیی و خۆڕسكانە سۆسیال دیموكراتییە…”.

بەمجۆرە، گەشەسەندنی حزب لە قۆناغەكانی خەباتی چینایەتیی توند و بەهێزدا ئەوەى دەرخست كە تێگەیشتن و چەمكی لینین بۆ حزبی شۆڕشگێڕ ڕێگر نەبووە لەبەردەم ئەگەرەكانی بونیادنانی حزبێكی جەماوەری. لە قۆناغەكانی خەباتی چینایەتیی بەهێزدا، وشیاریی گشتیی چینایەتیش هەڵدەكشێت، ڕێگا بە حزب دەدات زۆر بەخێرایی بەشە دیار و گەورەكانی چینی كرێكار بباتەوە و بەدەستی بهێنێت. فاكتەری یەكاڵاكەرەوە بۆ ئەمە بەهێزبوونی چینی كرێكار بوو، لەوپێناوەشدا لینین بەشێوەیەكی بەرفراوان خەباتی كرد. بۆیە لینین بەتەنها بۆ بێگەردیی شۆڕشگێڕانە خەباتی نەكرد، واتا دژی ئۆپۆرتۆنیزم، بەڵكو هەروەها دژی ئاراستەیەكی دیكەش جەنگا كە بە ئاسانی لەحزبدا سەرهەڵدەدات، بە تەنهاش شۆڕشگێڕانی سەختگیر دەگرێتەخۆى، ئەویش: سێكتاریانیزم بوو. لینین بە بەردەوامیی لەپێناوی بردنەوەی زیاتر و زیاتری كرێكاران بۆ حزب خەباتی دەكرد: لە 1905، بۆ نموونە، دژی بەرهەڵستیی بەلشەڤییە كۆنەكان، گوتی دەبێت 8 كرێكار لەهەر گروپێكی ناوچەییدا هەبێت، لەبەرانبەردا تەنها دوو ڕۆشنبیر (ئەمەش دەبێت ڕێسایەك بێت بۆ ئەمڕۆی ئێمە و بۆ چەپ بە گشتیی).

ئەگەرچی، ڕوانینی لینین بۆ خۆڕسكێتیی جەماوەر زۆر دیالەكتیكیانەتر بوو لە ڕوانگەى ڕۆزا لۆكسمبۆرگ. ئەو زۆر ڕوونتر بوو لە لۆكسمبۆرگ كە وشیاریی چینایەتیی بەشێوەیەكی جیاواز گەشە دەكات و هەروەها ئەم وشیارییە چینایەتییەى كرێكارێكی تاقانەش دەكرێت بەدژی خۆى بوەستێتەوە واتا بەدژی وشیاریی چینایەتیی كرێكاران. لەبەر ئەوە، كرێكارێك دەتوانێت لە پرسە ئابوورییەكاندا زۆر ڕادیكاڵ بێت، بەڵام لەبەرانبەردا هێشتا لە پرسە سیاسییەكاندا كۆنەپارێز و هەڵگری ئایدیا بۆرژوازییەكان بێت.

ئەم وشیارییە ناكۆك و دژبەرە دەرەنجامی ئەو ناكۆكییە بنچینەییانەیە كە ماركس لەڕێگای دوو تێبینییەوە دەریخستوون: لەلایەكەوە، چینی كرێكار دەتوانێت خۆى ڕزگار بكات؛ لەلاكەى دیكەوە، ئایدیاكانی چینی حاكم هەمیشە ئایدیا و بیرۆكەى باڵادەستی كۆمەڵگان.

ئەگەر تەنها یەك دەربڕین ڕاستبووایە: ئەوا ئەو یەكە پێویستی بە حزب نەدەبوو:

  1. لە حاڵەتی یەكەمیاندا، هیچ شتێك ناكرێت، لەچەند خاڵێكدا چینی كرێكار دەتوانێت خۆی ڕزگار بكات و دەتوانێت پاشەكشە بكات و دڵخۆشیش بێت.
  2. لە حاڵەتی دووەمدا، هیچ شتێك ناكرێت، چونكە چینی كرێكار هەرگیز ناتوانێت خۆى ڕزگار بكات، چونكە ئایدیا باڵادەستەكان بریتین لە ئایدیاكانی حاكمان. دەكرێت پاشەكشە بكەین و بگرین.

ڕاستییەكە ئەوەیە هەردوو دەربڕینەكە حەقیقەتیان تێدایە. لەبەرئەوەى: لەڕێگای خەباتە پراكتیكییەكەیانەوە كرێكاران بە بەردەوامی ئایدیاكانی چینی باڵادەست ئەتك دەكەن و تێكی دەدەن. لەمەوە، وشیاریی چینایەتییان سەرهەڵدەدات و گەشە دەكات. بەڵام ئەو ئایدیا تازانەى كرێكاران لەڕێكای خەباتەوە بەدەستی دەهێنن هێشتا لەگەڵ ئایدیا كۆنەكانی چینی باڵادەستی كۆمەڵگا لە زەینیاندا دەمێنێتەوە و كۆژیان پێكدەهێنن لەگەڵ یەكتریدا.

چەمكی پەیوەندیی لینینیی لەنێوان حزب و چینی كرێكاردا دەكرێت لەڕێگای مانگرتنێكەوە شیبكرێتەوە: سێ گروپی كرێكاران دەكرێت وەك مۆدێل و شێوازەكان لەیەكتر جیابكرێنەوە: بەشە ڕادیكاڵەكە دەیەوێت زیاتر بچێتە پێشەوە، بەشە دواكەوتووەكە بە ئایدیا و بیرۆكەكانییەوە ڕێگابڕینی بزووتنەوەكە هێواش دەكاتەوە، و ئەو بەشەى لەنێوان هەردوو بەشەكەى پێشوودا دێت و دەچێت، لە ناوەڕاستدا دەوەستێت. تێگەیشتنی سۆسیال دیموكراتیی ڕووبەڕووی ڕێكخستنی سەرجەمی كرێكاران لە حزبدا دەبێتەوە، بەڵام ئەمەش مەترسییەكی گەورەى هەڵگرتووە كە خەبات دەتوێتەوە و بەشە دواكەوتوو و ناوەڕاستەكەش بزووتنەوەكە هێواش دەكەنەوە. تێگەیشتنی بەلشەڤیی داوای ئەوە دەكات كە بەشە ڕادیكاڵەكە ڕابەرایەتیی خەبات لەگەڵ بەشە ناوەڕاست و دواكەوتووەكە بگرێتە دەست، سەرەڕای باڵادەستیی ئایدیا هەڵەكانیش، بەڵام بەم ڕابەرایەتییە دەتوانێت ئایدیا ڕادیكاڵەكان باڵادەست بكات. ئەگەرچی بەشە ڕادیكاڵەكە دەبێت بەشێوەیەكی جیا خۆى ڕێكبخات و ڕابەرایەتیی خەباتی دەستەجەمعیی هەردوو بەشەكەى دیكە بگرێتە دەست.

بە یارمەتییەكانی بەلشەڤییەكان چینی كرێكاری ڕووسیا سەركەوتووبوو لە 1917 خۆى ڕزگار بكات. چینی كرێكار لە وڵاتانی دیكەدا نەیانتوانی لە ئەنجامدانی ئەم ئەركەدا سەركەوتوو بن، ئەگەرچی لەگەڵ هەڵكشانی زیاتری جەنگ، چەپ لە سۆسیال دیموكراتەكان جیابووەوە و پارت و ڕێكخراوی تایبەت بەخۆیان دامەزراند. سەرەڕای هەموو گرنگییەكانی پارتی لینینیی و تێگەیشتنی لینین بۆ چەمكی حزب و ڕێكخستن، هێشتا ناتوانین لەمڕۆدا هەموو ئایدیاكانی سەد ساڵی پێشوو ئەویش لەڕووسیا، بەسەر بارودۆخی جیاوازی ئەمڕۆدا پیادە بكەین. وەك ماركس دەڵێت: دەرەنجامە پراكتیكییەكان دەبێت لەهەلومەرجە كۆمەڵایەتیی و مێژووییە جیاوازەكاندا پیادە بكرێن.

 

خەبات لەپێناوی وشیاریی ناكۆكدا: ئەنتۆنیۆ گرامشی

لێرەدا حەزدەكەم بچمە لای گرامشی، بەڵام زۆر بە كەمیی. ئەنتۆنیۆ گرامشی كۆمۆنیستی ئیتاڵیی، كە زۆربەى ژیانی لە زیندانی فاشیزم دوای شۆڕش بەسەربرد. بەڵام، لەو سەردەمەدا، ئەو بەشدارییەكی بە بەها و گرنگیی بۆ پیادەكردن و پەرەپێدانی تیۆری ڕێكخراوەیی بەلشەڤیكیی لە ئەوروپای خۆرئاواییدا كرد و لە نووسینەكانی ئەو سەردەمیدا بڵاوبوونەتەوە كە بە “تێبینییەكانی زیندان” ناسراون.

بەداخەوە، ئایدیاكانی گرامشی لەزۆر بەرە و لایەنی جۆراوجۆرەوە بە هەڵە تەفسیر كراون. بەتایبەت لەڕووی ئایدیۆلۆژییەوە، دامەزراندنی “یۆرۆ-كۆمۆنیزم” (كۆمۆنیزمی ئەوروپایی) لە دەیەى 1970. یەكێك لەو هۆكارانەى تەفسیری هەڵە بۆ گرامشی كراوە ئەوە بووە كە ئەو نەیتوانیوە بەهۆى سانسۆری فاشیزمەوە ڕاستەوخۆ چەمكە ماركسیستییەكان بەكاربهێنێت، چونكە وەك دەزانین هەموو ئەو نووسینانە لە زیندان نووسراون و بە فیلتەری بەرپرسانی زینداندا تێپەڕیون. بۆ نموونە، “گروپە پاشكۆكان” لەبری چەمكی “چینی كرێكار”، چەمكی فەلسەفەى پراكسیس لەبری “ماركسیزم” بەكارهاتووە. ئەمەش گرامشی و تیۆرەكانی كردووەتە شتێكی سەرنجڕاكێش بۆ ڕۆشنبیرانی ئەكادیمیی كە پێیانوایە ماركسیزمی كلاسیك بەسەرچووە.

بەڵام ڕاستییەكە ئەوەیە دەكرێت لە هەر لاپەڕەیەكدا تێگەیشتنی هاوبەش بۆ حزب لەنێوان گرامشی و لینیندا، لە نووسراوەكانی گرامشیدا ببینینەوە. ئەو تەئیدی زەروورەتی بۆ جۆرێكی جیاوازی پارتی كرێكاران لەگەڵ تیۆرەكەیدا بەناوی “وشیاریی ناكۆك”ی چینی كرێكار كردووە، ئەمەش ئەو دەستكەوتەیە كە لینین خستوویەتییەڕوو، بەڵام هەرگیز وشیارانە ئاوێتەى ناو تیۆریەكی تایبەت نەكرا:

“لەمێژوودا شتێك نییە بەناوی خۆڕسكبوون و عەفەویبوونی “ڕووت و پەتی”: بوونی شتێكی ئاوا هاوشانە لەگەڵ میكانیزمی “ڕووت و پەتی”. لە عەفەویترین بزووتنەوەدا، ڕەگەزەكانی “ڕابەرایەتیی ئاوێتە” بەئاسانیی كۆنتڕۆڵ ناكرێن… چەندین جۆری ڕەگەزەكانی “ڕێنشاندانی ئاوێتە و ڕابەرایەتیی ئاوێتە” لەناو ئەم بزووتنەوانەدا هەن، بەڵام هیچ یەكێكیان باڵادەستی موتڵەق نین…”.

گەشەسەندووترین مەیدان لە بیركردنەوەكانی گرامشیدا پەیوەستە بە خەبات بۆ فراوانكردن و بەرزكردنەوەى وشیاریی شۆڕشگێڕانەى چینی كرێكار. ئەو جەخت دەكاتەوە لەسەر ئەوەى ناكرێت بەشێوەیەكی میكانیكیی، وەك سوپا، چینی كرێكار بۆ خەبات ئامادە بكەیت. پرەنسیپەكانی خەباتی [چینی كرێكار] بەستراوەتەوە بە وشیارییەكەی و ئەو وشیارە خۆبەخۆ لە ئەزموونی پراكتیكیی خەباتدا گەشە دەكات. ئایدیا و بیرۆكەكانی گرامشی لەم بوارەدا لە ڕەوتی مشتومڕ لەگەڵ سێ ئاراستەى سەرەكیی ناو چەپی ئیتاڵیا لەیەكەم ساڵەكانی دوای جەنگی یەكەمی جیهانییەوە دروست بوون. گەورەترینیان بەڕابەرایەتیی سیرراتی، پارتی سۆسیالیستی بە بەرجەستەكەری وشیاریی چینایەتیی دەزانیی. سیرراتی دەیگوت: دیكتاتۆریی پرۆلیتاریا “دەبێتە دیكتاتۆریی پارتی سۆسیالیست”. لە ڕوانگەى ئەوەوە وشیاریی چینایەتیی هەمان بونیادنانی هێواش و میتۆدۆلۆژیانەى حزب بوو. ڕەوتی دووەم شۆڕشگێڕانی ئۆڵترا چەپی دەوروبەری بۆردیگا بوون. ئەویان دەیانگوت حزب لای سیرراتی لەبنەڕەتدا بریتیی نییە لە بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات. بەڵام ئەمانیش پێیانوابوو بەرجەستەكردنی وشیاریی چینایەتیی لە حزبێكدا، تەنها لە پارتی كۆمۆنیستدا ڕوودەدات. ئەو پارتەى لەگروپێكی بچووكی كادیری پەروەردە كراو و بەسەختی دیسپلینكراو پێكدێت. تەنها دوای ئەوەى ئەم حزبە دەسەڵاتی بۆ چینی كرێكار بەدەستەوە گرت ئەوسا سۆڤێتەكان دادەمەزرێنێت. ئاراستەى سێیەم، بەرەى ڕاستڕەوی پارتی كۆمۆنیست بوو بەڕابەرایەتیی تاسكا كە جەختی لەسەر پەروەردەكردنی كرێكاران لەلایەك و ڕێككەوتن لەگەڵ ڕابەرانی “چەپ”ی یەكێتییەكان لەلایەكی دیكەوە دەكردەوە. هەرسێ ئەم ئاراستانە وێڕای ئەو ناكۆكییانەى هەیانبوو لەسەر ئەم خاڵە ڕێكبوون كە وشیاریی چینایەتیی دەبێت لەڕێگای ڕابەرایەتیكردنەوە بەكرێكاران بدرێت، وەك ئەو وردە نانەى بۆ چۆلەكەكانی دەڕێژن.

وەك كریس هارمەن لە كتێبەكەیدا دەربارەى گرامشی باسی دەكات كە لە بەرانبەردا، بۆ گرامشی ئەوەى گەشەى وشیاریی چینایەتیی كرێكارانی دیاریدەكرد، خەسڵەت و ڕۆڵی ڕابەرایەتیكەری خەباتەكان و كۆمەڵە خۆڕسكەكانی كرێكاران بوو. لای گرامشی، هەروەها بۆ لینین و ترۆتسكیش، سۆڤێت ئەبستراكت و شتێكی ڕووت نەبوو كە حزب لە ساتێكی گونجاودا دایبمەزرێنێت، بەڵكو شتێك بوو وەك ئۆرگانێكی خەباتەكانی كرێكاران لە كارگەدا لەدایك دەبێت. لەوانەیە لەسەرەتادا لەسەر مەسەلەگەلێكی لەڕاستیدا ناگرنگ – لە سێپتێمبەری 1920 لە ئەنجامی شكستی دانووستانەكانی ڕابەرانی یەكێتییەكان و خاوەنكارەكان لەسەر ڕێككەوتنی كرێی ئەندازیاران بوو كە شێوە ڕاپەڕین داگیركردنی كارگەكانی بەدواداهات. دەبێت سۆڤێت (ئەنجوومەن) لەناوەوەى ڕێكخراوێكدا گەشە بكات كە وێڕای پیشە، یەكێتیی و وێڕای ئەوەى تا ئێستا ئەندامی یەكێتیی بوون یان نا، لە شوێنی بەرهەمهێناندا بەیەكیانەوە ببەستێتەوە. ڕێكخراوێك كە خەباتەكانی كرێكاران لەگەڵ كرێكارانی دیكەدا بەیەكەوە گرێدەداتەوە كە خەریكی بەرهەمهێنانن، ڕێكخراوێك بتوانێت دەربڕی گەشەى وشیاریی ئەوان بێت لە یەكێتییەكانیان، دەسەڵات و توانای كۆنتڕۆڵكردنی بەرهەمهێنان لەلایەن خۆیانەوە.

گرامشی دەڵێت: “ئێمە وەك دەرەنجامێكی پرۆسەى دیالەكتیكی سەیری حزبمان نەدەكرد كە تیایدا بزووتنەوەى خۆڕسكی جەماوەری شۆڕشگێڕ و ئیرادەى ڕێكخراوەیی و ڕێنمایی ناوەند بەیەك دەگەن. لەجیاتی ئەوە، حزب بۆ ئێمە شتێك بوو هەڵواسراو لە هەوادا كە بۆ خودی خۆى گەشە دەكات و تەنها ئەو كاتە هەلومەرج گونجاو بێت و شەپۆلی شۆڕشگێڕیی گەیشتبێت بە باڵاترین ئاستی خۆى ئەوسا خەڵك لەگەڵیدا هاوڕا دەبن و یەكدەگرن”.

بونیادنانی حزبی شۆڕشگێڕ بەو مانایە نییە لەڕێگای پروپاگەندە ڕووت و ئەبستراكتەكانەوە چەندین بیرۆكە بخەینە مێشكی جەماوەرەوەز ئان ئەوەى ئارام بگرین تا فشارەكانی قەیرانی ئابووریی بیانجوڵێنێت. بونیادنانی حزب واتا هاوڕابوون و ڵەگەڵبوونی هەر خەباتێكی خۆڕسك و بەشەكیی و هەوڵ بۆ گشتاندنی. گرامشی جارێكی دیكە و ئەمجارە لە تێبینییەكانی زینداندا بە دەستەواژەگەلی كەمێك ناڕوونتر هەمان بابەتی دووبارە كردەوە.

 

ترۆتسكی و بەرگریكردن لە پارتی شۆڕشگێڕ

لە كۆتاییدا پێویستە چەند قسەیەك لەسەر ترۆتسكی بكەین. ترۆتسكی وەك مێژوونووس لە كتێبەكەى خۆیدا “مێژووی شۆڕشی ڕووسیا”، لەكاتێكدا ترۆتسكی وەك چالاكوانێكی سیاسیی، بە سێیەم كەس ناوی خۆی هێناوە، دەنووسێت ئەو “وەك فێركارێك ئینتیمای بۆ لینین پەیدا كرد كە ئەگەرچی درەنگتر لەوانیدیكە، بەڵام قوڵتر لە هەموویان لە دەسەڵات و گرنگییەكەى تێگەیشتبوو”. ئەم قسەیە، بەپێچەوانەى وێنای زۆرێك، لە خۆبەكەمگرتن و خاكەڕایی ترۆتسكییەوە نەبوو. ئەم هەڵسەنگاندنە هەڵسەنگاندنێكی وشیارانەى پەیوەندیی خۆی بوو بە میراتی سیاسیی لینینەوە. چونكە، دیقەت بدەن: لەلایەكەوە، لەشكرێكی ئایدیۆلۆژیستە بۆرژوازەكان، سۆسیال دیموكراتەكان، سەربەخۆخوازەكان و ئەوانیدیكە، بوونیان هەیە كە لەڕوانگەى ئەوانەوە كارەكەى لینین نیشانەى مەیل و ئاراستەیەكی بێ ڕەحمانەى گروپێكی نوخبەى خۆسەپێنە بۆ بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات. لەلایەكی دیكەوە، فۆرمولی ستالینیستەكان، ماویستەكان و هەر لەم چەشە “لینینیستانە” هەن كە بۆ ئەوان لینین ڕابەرێكی هەمووشتزان، لەڕاستیدا، خوایە. پەیوەندیی ترۆتسكیی جۆرێكی دیكە بوو. دوای ساڵی 1917 ئەو هەمیشە بەڕەسمیی تیۆر و پراكتیكی لینینی دەربارەى حزب بۆ پرۆلیتاریای ڕووسیا و جیهان قبوڵ كرد و نابێت ئەم خاڵە نادیار بێت. بەڵام دەبێت دوو شتیشتمان لەبیر بێت. یەكەم، ڕابردووی ترۆتسكی خۆی، دژایەتیی پێشووی لەگەڵ لینین، بەو مانایە بوو ئەو لە گۆشەیەكەوە لە مەسەلەكە دەڕوانێت كە دەیتوانی بەپێچەوانەى ڕابەرانی دیكەى بەلشەڤییەوە، بەشێكی هەڵەكان و لاوازییە یەكەمینەكانی بەلشەڤیزم ببینێت. دووەم، خەباتێكی توند بوو كە ئەو دژی موقەدەسكردنی لینین بەگەڕی خست، بە دەستنیشانكردنی ئەم بابەتە كە ئەركی ڕێوڕەسمی خودایان بەهێزكردنی جۆرێكی دەسەڵاتدارێتیی بوو و ئەوەش كە ئەركی سەرەكیی ئەفسانەى “ڕابەری مەزن” بریتییە لە بەدیهێنانی خەرمانەیەكی هەڵەنەكردن دەربارەى بازنەی ڕابەرانی مەزن. ترۆتسكی دژی ئەم موقەدەساتە خەباتی كرد و ئەمەش، وێڕای دژایەتیكردنی پێشووی لەگەڵ بەلشەڤیزمدا، بووە هۆى ئەوەى ئەو مەودایەكی ڕەخنەیی دیار، لەناوەوەى بەردەوامیدان بەكارێكی گشتیی لەگەڵ كارەكەى لینیندا بپارێزێت.

پێویستە جەخت لەسەر ئەوە بكەینەوە كە دوو ڕوانگە بۆ بەشداریی ترۆتسكیی لە تیۆری حزبایەتیی ماركسیستیدا هەن. یەكەم، بەرگریكردنی ترۆتسكی لە چەمكی پارتی لینینیی دژی هێرشە پراكتیكیی و تیۆرییەكان، كە ستالین و ستالینیستەكان و بیرۆكراسییەتی كوشندەی ستالینیی، هۆكاری ئەم هێرشانە بوون، كە لەژێر ناوی دیكتاتۆرییەت یان نەبوونی دیموكراسیدا دەكرانە سەر تێگەیشتنی لینین بۆ حزب.

بۆیە زۆر گرنگە لەوە تێبگەین كە بۆ لینین و ترۆتسكی “دەوڵەتی كرێكاران” و “پارتی كرێكاران” دوو شتی لەیەك جیان. چەمك و تێگەیشتنی بنچینەیی بۆ دەوڵەتی كرێكران كە لینین پشتیوانیی بوو و ترۆتسكی بەرگریی لێكرد، وەكو سیستەمێكی خۆبەڕێوەبردنی كرێكاران لەڕێگای شوراكانەوە وێناكراوە كە تیایدا پارتە جیاوازە سۆسیالیستییەكان دەبێت بە شێوەیەكی ئازادانە نوێنەرایەتیی هەڵوێستی خۆیان بكەن و هەروەها كێبڕكێش لەدژی یەك بكەن. بۆیە تا ئەو كاتەى بەڕوون و ئاشكرایی ئامانجە دژەشۆڕشگێڕییەكان نەگرنە بەر، چالاكییەكانی پارتەكان بەهیچ جۆرێك قەدەغە یان سنووردار ناكرێت. بۆیە تەنانەت لە سەردەمی جەنگی ناوخۆشدا، سۆسیال ڕیڤۆلیوشنەرەكان (سۆسیال شۆڕشگێڕەكان) و مەنشەڤیكەكان بەتەواوی ڕێگایان پێدرابوو بەشداریی لە هەڵبژاردنەكانی سۆڤێتەكان (شوراكان)دا بكەن. بەڵام پاشان ئەمە شكستی هێنا، چونكە یان زۆربەیان چوونە پاڵ سوپای دژەشۆڕشگێڕی سپی و ئیمپریالیستەكان یاخود لەناوخۆوە كێشەیان دەخستە بەردەمی بەلشەڤییەكان. لە قۆناغی سەرەتای یەكێتیی سۆڤێتدا، چەندین پارتی جۆراوجۆری شۆڕشگێڕ هەبوون، كە تا 1925 یەكیان نەگرتبوو و پارتی كۆمۆنیستی یەكێتیی سۆڤێتیان پێكنەهێنابوو و بەشێوەی سەربەخۆ چالاكییان دەكرد و كەمپینیشیان لەدژی یەك ئەنجام دەدا. تەنها لەم شێوەیەدا، لەڕووی مێژووییەوە، سیستەمی تاكحزبیی سەریهەڵدا، بەڵام لەناوەوەى پارتی كۆمۆنیستدا چەندین ڕەوتی سۆسیالیستیی جۆراوجۆر درێژەیان بە بوونی خۆیاندا. ئەوە ڕاستە كە تا كۆتایی بیستەكان، سەرەڕای سنوورداركردنەكانی دیموكراسییەتی ناوخۆیی حزب، لەو سیاقەدا، بەبیرۆكراسیبوونی حزبیش سەریهەڵدا و گەشەى زیاتری كرد تا تەواوی حزبی كۆنتڕۆڵ كرد.

بۆیە دەبێت بەباشی لەوە تێبگەین كە تێگەیشتنی ستالین واتا دابڕانی تەواو لە پرەنسیپەكانی لینین و بەلشەڤیزم. بۆ ستالین، پارتی كۆمۆنیست و دەوڵەت یەك شت بوون و یەكسان بوون. لای ستالین، پارتی كرێكاران ئامرزاێكی حاكمییەت و باڵادەستیی بوو بۆ چەوساندنەوەى چینی كرێكار. بۆیە، تێگەیشتنی ستالینیی بۆ حزب زیاتر لەسەر تێگەیشتنی ئەنتەرناسیۆنالی دوو بۆ حزب دامەزرابوو نەك تێگەیشتنی لینین و گرامشی. لێرەدا دەرفەتی ئەوەم نییە ڕوونی بكەمەوە بۆچی ستالین سەركەوتوو بوو لە سەپاندنی نوسخە و تێگەیشتنی خۆیدا. ئەمە هەڵدەگرین بۆ كاتێكی دیكە. تەنها ئەوەندە بەسە بڵێین: سەركەوتنی ستالین، لەسەرەتادا، بەرهەمێكی جەنگی ناوخۆیی بوو. بەڵام، دواجار، ستالین تەنها توانیی ئەم تێگەیشتنەى خۆی لەرێگای دوو ئامرازەوە بەرێتە پێشەوە: لەژێر دەسەڵاتی ئەودا، حزب بەتەواوی لە ئەندامە شۆڕشگێڕەكان پاككرایەوە، واتا لەناوبران و كوژران. تا ساڵی 1938 كۆی ئەندامانی پارتی بەلشەڤیی لەسەردەمی شۆڕشی ئۆكتۆبەری 1917دا لەناوبرابوون، و لە 1940 بە تیرۆری ترۆتسكی گەیشتە لوتكە. لە 1940ـەوە، یەك ئەندامی بەلشەڤییەكان كە لەسەردەمی لینیندا ئەندامی كۆمیتە مەركەزیی بوون، نەمابووەوە و هەموویان تیرۆر، ئیعدام و لەناوبرابوون. سەرەڕای ئەمە، ستالین ملیۆنان كەسی بە وشیاریی چینایەتیی نزمەوە كردە ئەندامی حزب تا كارەكتەر و دامەزراوەى حزب بگۆڕێت (زۆرینەیان گەنج بوون و خاوەن ئەزموونی شۆڕش و وشیاریی ئەندامایەتیی حزب نەبوون).

تا كاتی دەركردنی لە یەكێتیی سۆڤێت لە 1928، ترۆتسكی دژی داڕمان و بەبیرۆكراتیكردنی ڕەوتەكانی ناو حزب خەباتی كرد، و ئۆپۆزیسیۆنی چەپی بونیادنا. كاتێك دەركەوت چیتر ئەمە ناگونجێت و مەحاڵە، دووبارە نەریتی پارتی شۆڕشگێڕی لە دەرەوەى ڕووسیا و ئەنتەرناسیۆنالی چواری دامەزراند. بەڵام ئەو پارتانەى چوونە پاڵ یەكترەوە، لەو كاتەدا نەیانتوانی ببنە پارتی جەماوەریی. و هەروەها هەڵەى شیكاریی ترۆتسكیی بۆ ئەگەر و توانا و دەرفەتە ئابووریی و سیاسییەكانی سەرمایەداریی بۆ دووبارە سەقامگیركردنەوەى خۆی دوای قەیرانی ئابووریی جیهانیی و جەنگی دووەم، بووە هۆى ئەوەى ترۆتسكی ستراتیژێكی هەڵە بگرێتە بەر كە چۆن حزبەكانی ئەنتەرناسیۆنالی چوار دەتوانن بۆ هەژموونی خۆیان لەنێو بزووتنەوە كرێكارییەكاندا خەبات بكەن. ترۆتسكی پێیوابوو ئەوەندە بەسە چەند “خواستێكی ئینتیقالیی” تەڕح بكرێن و كرێكاران بەشێوەیەكی خۆبەخۆ و ئۆتۆماتیك دێنە ناو ئەنتەرناسیۆنالی چوارەوە، چونكە بەهۆى سەرهەڵدانەوەى حەتمیی قەیرانی سەرمایەدارییەوە. بەڵام هەم قەیرانی كۆتایی و هەم پێوەرە شۆڕشگێڕییەكانی كرێكاران شكستی هێنا و بەدینەهات.

بۆیە حەتمەن ترۆتسكی، بەهۆى ئەو هەموو توانا و بلیمەتییە شیكاریی و دیالەكتیكییانەى، دەیتوانی هەڵوێستی خۆی ڕاست بكاتەوە، بەڵام مخابن لە ساڵی 1940دا لەلایەن عەمیل و سیخوڕی ستالینیستییەوە لە مەكسیكۆسیتی تیرۆر كرا. زۆرینەى لایەنگرانی نووسراوەكانی ترۆتسكیان بەئاراستەى ئەرسەدۆكسیزم و فڕقەگەراییدا برد، بۆیە بزووتنەوەی ترۆتسكیستیی دوای جەنگی دووەمی جیهان نەیتوانی ببێتە بزووتنەوەیەكی جەماوەریی، بەڵام بووە سیمبول و ڕەمزی سێكتاریانیزم و گروپگەرایی. بەداخەوە ترۆتسكی نەژیا، وەك گوتم، هەڵەكانی ڕاستبكاتەوە، كەدەیتوانی ئەم كارە بكات و سەرەڕای میراتە مەزنەكەی، بەڵام تێگەیشتنی بۆ پارتی جەماوەریی كرێكاریی، كەموكورتیی تێدایە. هەرچۆنێك بێت، ڕوانینەكانی من بەجۆرێكە كە ئایدیا سەرەكییەكانی ماركس، لینین و گرامشی زیاتر لەسەردەمی خۆیان ئەمڕۆیین، بەتایبەت لەمڕۆی قەیرانی جیهانییدا، كە پارتە ڕاسیستەكان و فەشەلی سەرمایەداریی، هەڕەشەى لەناوبردنێكی دیكەن، بۆیە دەبێت ئایدیا شۆڕشگێڕییەكانی ئەم شۆڕشگێڕانە، ڕێنیشاندەری خەباتی ئەمڕۆمان بن.

 

[1] Karl Marx, Ansprache der Zentralbehörde an den Bund vom März, in Karl Marx/Friedrich Engels – Werke, (Karl) Dietz Verlag, Berlin. Band 7, 5. Auflage 1973, unveränderter Nachdruck der 1. Auflage 1960, Berlin. S. 244-254.

[2] Sozialdemokratische Arbeiterpartei (Social Democratic Workers’ Party of Germany)

[3] Der Allgemeine Deutsche Arbeiterverein (ADAV)  (The General German Workers’ Association)

[4] بڕوانە: ڕۆزا لۆكسمبۆرگ: ڕیفۆرمی كۆمەڵایەتیی یان شۆڕش، وەرگێڕانی: بابان ئەنوەر، كارزان عەزیز و پێشڕەو محەمەد، ناوەندی هزریی شەهید ئارام، سلێمانیی، 2016.

[5] Lenin, Two Tactics of Social-Democracy in the Democratic Revolution, translated by Abraham Fineburg and Julius Katzer, Foreign languages press, Peking, 1965. p.3.

دوایین پۆستەکان

زیاترین شرۆڤەکراوەکان

ڤیدیۆ دلخوازەکان