میراتی ئۆباما: جەنگ و سەركوت و نایەكسانیی

میراتی ئۆباما: جەنگ و سەركوت و نایەكسانیی

دەبێت ئۆباما بە سەرۆك كۆماری “فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكان” لەقەڵەم بدرێت.

جۆزێف كیشور

و. پێشڕەو محەمەد

 

ماوەیەك پێش “گوتاری ماڵئاوایی” باراك ئۆباما، فەكوسی میدیاكان لەسەر میراتی ئۆباما و دروستكردنی وێنەیەك بۆ ئۆباما وەك گوتاربێژێكی ئاشتیخوازی پێشكەوتووخواز و وەك ڕووخسارێكی جەماوەری، دەستیپێكرد. كۆشكی سپی لە هەوڵیدا بۆ پێدانی گێڕانەیەكی وەهای ساختە و تەزویر بۆ ئۆباما، بە ئامادەبوونی كۆمیدیكارانی وەك “ئالن دی جەنەریس” و “جێری ساینفێڵد” و ئەكتەرانی وەك “لیۆناردۆ دی كاپیریۆ” و “تۆم هەنكس” و هەروەها ئەستێری پێشووی باسكتبۆڵ، “مایكڵ جێردن” و ژمارەیەكی دیكەى خەڵكانی بەناوبانگ دەستیپێكرد بۆ ئەوەى لەئاستی خۆیەوە جەژنی “ساتە مێژووییەكان” بگرێت، كە “دەیسەلمێنن: بەڵێ، ئێمە دەتوانین پێشكەوتن بخوڵقێنین”. ئەمجۆرە دەربڕینە پێكەنیناویی و هێڵنجهێنەرانە شایەتیی لەسەر نەك تەنها خەسڵەت و تایبەتمەندییەكانی 44ـەمین سەرۆك كۆماری ئەمریكا دەدەن، بەڵكو هەروەها شایەتین لەسەر پاتاڵیی و قێزەونیی ڕۆشنبیریی و سیاسیی و ئەخلاقیی كۆى دامودەزگای كولتووریی باڵادەستی ئەمریكا.

شیكردنەوەى كارنامە و ئەجێندای ئۆباما بە شێوەیەكی وردودرشت، لەدەرەوەى ئەم بابەتەیە. بەڵام هەرجۆرە هەڵسەنگاندنێكی بابەتی بۆ قۆناغی هەشت ساڵەى دەسەڵاتی ئۆباما، لانیكەم دەبێت هەڵوەستە لەسەر ئەم بابەتانە بكات:

 

یەك: جەنگی بەردەوام

ئۆباما یەكەم سەرۆك كۆماری مێژووی ئەمریكایە بەدرێژایی هەردوو دەورەی تەواوی دەسەڵاتدارێتییەكەى، وڵاتی لە جەنگدا هێشتووەتەوە: بەردەوامیی خوێنڕێژیی لە ئەفغانستان و عێڕاق، بۆردومانی لیبیا، شەش ساڵ جەنگی سوریا و پشتیوانیی لە وێرانكردنی یەمەن بە سەركردایەتیی عەرەبستانی سعوودیی. یەكێك لە توێژینەوە تازەكان دەریدەخات ساڵی 2016 هێزە تایبەتەكانی ئۆپەراسیۆنی ئەمریكا نێردراونەتە 138 وڵات یان بە دەربڕینێك نێردراونەتە لە 70%ی وڵاتانی جیهان.

“جەنگەكانی سەدەى بیست و یەك” كە لە سەردەمی دەسەڵاتدارێتیی جۆرج بۆش دەستیان پێكرد و لەسەردەمی دەسەڵاتدارێتیی ئۆباما بەردەوام بوون، زیاتر لە كوشتاری یەك ملیۆن ئینسانی بەدواوە بووە و یەك ملیۆن ئینسانی دیكەیان ئاوارە كردووە [دیارە ئەم داتایە هەڵەیە تا ئێستا زیاتر لە 3 ملیۆن ئینسان ئاوارەن-وەرگێڕ]، كە بەرهەمەكەى خراپترین كارەساتیی پەنابەرێتیی بووە لەسەردەمی جەنگی دووەمی جیهانەوە تائەمڕۆ. سیاسەتی “بەرەی ئاسیا”ی ئۆباما لە دەریای باشووری چینەوە تا پاكستان و هیندستان بووەتە هۆی توندبوونەوەى ناكۆكیی و پێكدادانەكان. سەرۆك كۆماری هەنوكەیی لە هەلومەرجێكدا كۆشكی سپی بەجێدەهێڵێت كە سەربازانی ناتۆ لەناو دڵی هیستریای دژە ڕووسیی میدیاكان و حزبی دیموكراتدا، بەرەو ئەوروپای خۆرهەڵات دەنێردرێن.

دەبێت ئۆباما بە سەرۆك كۆماری “فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكان” لەقەڵەم بدرێت. كوشتاری نزیكەى 3 هەزار كەس لە پاكستان و یەمەن و سۆماڵ و لیبیا لە ڕێگای فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكان هاوڕا لەگەڵ كوشتاری زیاتر لە هەزاران كەسی دیكە لە ئەفغانستان و عێڕاق، لەژێر چاودێریی و بەسەرپەرشتیی ئۆباما ئەنجام دراون.

 

دوو: مافە دیموكراتییەكان

لانیكەم سێ كەس لە كوژراوانی هێرشی فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكان، هاووڵاتیانی ئەمریكیی بوون. كاتێك حكومەتەكەى ئۆباما ساڵی 2011 ڕایگەیاند سەرۆك كۆمار مافی تیرۆركردنی هەر كەسێكی هەیە، تەنانەت هاووڵاتیی ئەمریكیش، بەبێ مەرسوماتی ڕەسمیی دادگاییكردن، ئەمە بەتاقی تەنها ئاراستەى ئەم مامۆستایەى پێشووی دەستوور بەرانبەر بە سەرەتاییترین ڕێسا دیموكراتییەكان دەردەخات.

سەنتەری زیندانیكردن و ئەشكەنجە لە ئەمریكا، گوانتانامۆ، كە ئۆباما لە ڕۆژی بردنەوەى خۆیدا بەڵێنی داخستنی دابوو، هێشتاش هەر كراوەیە و جمەى دێت. “چێڵسی مەنینگ” كە ئازایانە تاوانەكانی جەنگی لە عێڕاق ئاشكرا كرد، لە ئێستادا بە 35 ساڵ زیندانی لە “لیۆن وۆرث” (كانزاس)دا حوكم دراوە. كۆشكی سپی لە سەردەمی ئۆبامادا زیاتر لە كۆى هەر یەكێك لە حكومەتەكانی پێشوو، دەستیكردووە بە ڕاوەدوونان و ئازار و ئەشكەنجەى ئەوانەى شتەكان كەشف دەكەن، ئەم پرۆسەیەش بە بیانووی سیخوڕییەوە ئەنجام دەدرێت.

“ئیدوارد سنۆودن” لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مەترسیی لێكۆڵینەوەى یاساییدا، یان تەنانەت خراپتر لەمەش، بەناچاری پەنای بردە بەر ڕووسیا و ئێستا لە دوورخراوەییدا دەژیت. “ژولیان ئەسانژ”، دامەزرێنەری “ویكی لیكس” هێشتا لە سەفارەتی ئیكوادۆر لە لەندەن گیری خواردووە.

بەرنامە بەفراوانە سیخوڕییەكانی “ئاژانسی ئاسایشیی نەتەوەیی” (سی ئای ئەی)، كە سنۆودن ئاشكرای كرد، هێشتا بە بەهێزیی خۆیان ماونەتەوە و تەنانەت كەسێكیش بەهۆی چالاكییە بەئاشكرا نایاسایی و دوور لە دەستوورەكان دەستگیرنەكراوە و لێكۆڵینەوەى لەگەڵدا نەكراوە. ئۆباما بە قسەكردن لەسەر پێداویستیی “ڕوانین بۆ پێشەوە نەك بۆ دواوە”، هەموو بەرپرسانی حكومەتی پشووی جۆرج بۆشی ئازاد كرد كە دەستیان لە بەدامەزراوەییكردنی ئەشكەنجەداندا هەبوو و تەنانەت هەندێكیان – وەك “جۆن بێرنان”، سەرۆكی هەنوكەیی “سی ئای ئەى” – گەیشتنە پۆستێكی بەرز لە حكومەتەكەى ئۆبامادا.

 

سێ: نایەكسانیی كۆمەڵایەتیی

ئۆباما ڕاستەوخۆ دوای قەیرانی ئابووریی ساڵی 2008 هاتە سەر كار. چڕكردنەوە و فەكوسی حكومەتەكەى ئەو لەسەر گەڕاندنەوەى سامان بووە بۆ ئەریستۆكراتییەتی دارایی. بەهای بۆرسە لە خاڵی لانیكەمی خۆیدا لە مانگی مارسی 2009 (دوو مانگ دوای هەڵبژاردنی ئۆباما) تاكو ئێستا بەهۆى سیاسەتەكانی “ئاسانكاریی چەندایتیی”ی بانكی ناوەندیی ئەمریكا، زیاتر بووە لەسێ بەرابەر و لە 1%ی باڵایی گەورەترین خاوەن بەرژەوەندییەكانی خۆشگوزەرانیی دارایی بووە. كۆى فازانجی سێ مانگی كۆمپانیاكان لە 671 ملیارد دۆلار لە كۆتایی 2008دا گەیشتووە بە 1.636 تریلیۆن دۆلار لە ساڵی 2016 و سامانی 400 گەورە دەوڵەمەندی ئەمریكیی لە 1.57 تریلیۆن دۆلارەوە بەرزبووەتەوە بۆ 2.4 تریلیۆن دۆلار.

لەلایەكی دیكەوە، هەشت ساڵی دەسەڵاتدارێتیی ئۆباما تەنها دابەزینی كرێ و هەڵكشانی تێچوونەكانی مووچە و بەرزبوونەوەى قەرز بووە. بەپێی لێكۆڵینەوە ئەكادیمییەكانی هارڤارد و پرینستۆن، نزیكەى 95%ی كۆی پیشەكان كە لە سەردەمی “باشتربوون”ی حكومەتی ئۆبامادا زیادكران، یان كاتیی بوون یان نیوشەفت. بەجۆرێك پشكی كرێكاران لە پیشە كاتییەكان لە 10.7% گەیشتووە بە 15.8%. ئیفلاس و مایەپووچبوونی كۆمپانیاكانی ئۆتۆمبێل لەژێر سایەى ئۆبامادا بوو (لەڕێگای پیادەكردنی دابەزاندنی 50%ی كرێی تەواوی كرێكارانی تازەى دامەزراو). ئۆباما پشتیوانیی لە ئیفلاسی دیترۆیت و كەمكردنەوەى مووچەى خانەنشینیی كرێكارانی شاریی كرد. بەناوی “چاكسازیی” پەروەردە و فێركردنەوە، شەپۆلێك لە داخستنی قوتابخانە گشتییەكان دەستیپێكرد و هێرش دژی مامۆستایان ئەنجامدرا. سەدان هەزار مامۆستا لە قوتابخانەكان دەركران.

تا ئەو شوێنەى دەگەڕێتەوە بۆ پیادەكردنی بەرنامەى ئۆباما، واتا پڕۆژەى دەرمانیی “ئۆباماكەر”، ئاكامە ڕاستەقینە و ئامانجەكەى گواستنەوەى تێچوونەكانی دەرمان بووە لە كۆمپانیاكان و دەوڵەتەوە بۆ تاكەكان. كۆمپانیاكان لە جێبەجێكردنی ئەم تێچوونانە بەدەركراون و كرێكاران ناچاركراون پارەى ئەم تێچوونانە بدەن لەبەرانبەر بە چاودێرییە تەندروستییە نزمترەكاندا. یەكێك لە ئامارەكان ئاكامەكانی ئەم پڕۆژەیە بەمجۆرە دەخاتەڕوو: بۆ یەكەمجار لە خاڵی لوتكەى نەخۆشیی ئایدز لە ساڵی 1993، ئومێد بە ژیان لە ئەمریكا لە مەودای ساڵانی نێوان 2014 و 2015دا تەواو دابەزیوە، ئەویش بەهۆى بەرزبوونەوەى مەرگی گەورەساڵان بەهۆى بەكاربردنی لەڕادەبەدەری دەرمان و ماددەى هۆشبەر و خۆكوژیی و دەركەوتەكانی دیكەى ئاڵۆزیی كۆمەڵایەتیی.

هیچ وەسفێك بۆ میراتی ئۆباما كامڵ نابێت، بەبێ باسكردن لە دوو ئاماری دیكە: لە ساڵی 2009، نزیكەى 10 هەزار كەس بەدەستی پۆلیسی ئەمریكا كوژراون، لەكاتێكدا حكومەتەكەى ئۆباما نزیكەى 3 ملیۆن كۆچبەر و پەنابەری دەركردووە (واتا زیاتر لە هەریەكێك لە حكومەتەكانی مێژووی ئەمریكا).

و خودی ئۆباما. سەرسوڕهێنەرترین شت دەربارەى ئۆباما، پووچیی و فشۆڵبوونی ئۆباما خۆیەتی. لە ڕۆژگاری یەكەم وتاربێژیی ئەودا لە جاڕنامەى نەتەوەیی دیموكراتەكان لە ساڵی 2004دا، میدیاكان ئەویان وەك وتاربێژێكی ڕەوانبێژ لەقەڵەم داوە. وێڕای ئەمە بەدرێژایی 12 ساڵی پێدانی پۆستی سیاسیی لە ئاستی پۆستی فیدڕاڵیدا كە هەشت ساڵیی لە كۆشكی سپیدا بوو، ئۆباما تەنانەت هیچ ڕستەیەكی لە وتارەكانی یان چاوپێكەوتنەكانیدا نەبووە كە هیچ كەسێك لەبیری مابێت. هەمووی بەفەرامۆشی سپێردراوە.

هەموو شتێك دەربارەى ئۆباما كە بەپێدانی ناونیشانی “بازاڕگەری ساڵ” هاتە سەركار، ئەمە درۆیەكە و لە پێشەوە ئامادەكرابوو. تەنها شتێك كە ئەو بەردەوام دەیگواستەوە ناو وتارەكانی، هەستی بێ باكیی و ڕۆڵێكی سەیر و بێ توانایی بوو.

كەسایەتیی مرۆڤ پەیوەندیی بە پراكتیك و كردەى ئەوەوە هەیە. گرنگتر لە هەرشتێك ئۆباما سەرۆك كۆماری ئاژانسەكانی زانیاریی بووە. بۆ ئەو كەسانەى هەمیشە لە نزیكەوە لە كێشەكان دەڕوانن، هەمیشە واردەردەكەوت دەستانێك هەن مەشغوڵی ڕێنوێنیكردنی ئەون بەرەو كۆشكی سپی.

لە ڕوانگەى چینی حاكمەوە ئەرك و پراكتیكی تایبەتی ئۆباما ئەوە بوو سیاسەتەكانی شوناس تێكەڵی دەسەڵاتی موتڵەقی واڵ ستریت و دەزگای سیستەمی ئاساییش لە شەخسی خۆی و حكومەتەكەیدا بكات. “ئەو گۆڕانكاریی”یەى قەرار بوو ئۆباما بیهێنێت، تەنها لە ڕەنگی پێستیدا بوو و نەك ناوەرۆكی سیاسەتەكانی.

ڕێكخراوە بەناو لیبڕاڵ و چەپڕەوەكانی چینی ناوەڕاستی خۆشگوزەران كە لەنێو بازنەى حزبی دیموكراتدا دەهاتن و دەچوون، وەك ڕووداوێكی “وەرچەرخانساز” پێشوازییان لە هەڵبژاردنی ئەو كرد و لە بەرزكردنەوەى ئەمریكیی-ئەفریقییەكدا بۆ پۆستێكی وەها وەك سوودێك سوودیان وەرگرت بۆ لابردنی ڕواڵەتی خۆیان بۆ دژایەتیكردنی حاكمییەت. وێڕای ئەمە سەردەمی ئۆباما تەنها دەریخستووە ئەوە چینە [تەبەقە] نەك ڕەگەز كە كاتیگۆریی دیاریكەری كۆمەڵایەتییە.

لەنێوان تەواوی تەفسیرەكاندا بۆ میراتی “پێشكەوتووخواز”ی ئۆباما، هیچ كەسێك بەڕواڵەت نەیتوانیوە ئەوە شیبكاتەوە كە بۆچی هەشت ساڵی دەسەڵاتدارێتیی ئۆباما ڕێگای بۆ سەركەوتنی هەڵبژاردنی دۆناڵد ترەمپ كردەوە. وێڕای ئەمە، واقیعە ناخۆشەكانی ژیانی كۆمەڵایەتیی و تووڕەیی و نائومێدیی بەرفراوان، لەناوەندی خزانی وەهمەكاندا بەرانبەر بە كۆى ئەنجوومەنی حاكمییەتی سیاسیی، بووە هۆى دابەزینی دەنگەكانی حزبی دیموكرات.

ئێستا ئۆباما دڕندانەترین دوو بەرەى ڕاستگەرای چینی حاكم بۆ جیهان بە میراتی بەجێدەهێڵێت: حكومەتەكەى ترەمپ كە سەرقاڵی ئامادەكارییە بۆ حكومەتی میلیتاریستیی و ستەمكاریی ئۆلیگاریی و ئەو ڕەخنەگرانەى تووڕەن لە بێ مەیلی هەنوكەیی ترەمپ بۆ هاوهەنگاوبوون لەگەڵ ئامادەكارییەكانی ئەوان بەرەو جەنگ لەگەڵ ڕووسیادا.

ئەجێندا و كارنامەى حكومەتەكەى ئۆباما و شەخسییەتی خودی ئۆباما دواجار پێكهاتە و بناغەى سیاسەتی ئەمریكیی دەردەخات. دەزگایەكی سیاسیی كۆنەپارێز و وشك، بەبێ بناغەیەكی پشتیوانیی بەرفراوان كە لەسەرووی مەنجەڵی ناكۆكیی كۆمەڵایەتیدا وەستاوە. میراتی واقیعیی ئۆباما، قوڵبوونەوەى قەیرانی سەرمایەداریی ئەمریكا و لەناكاویی و خێرایی قۆناغێكی نوێی خەباتە كۆمەڵایەتیی و شۆڕشگێڕییەكانە.

10ی جەنیوەریی 2017.

 

دوایین پۆستەکان

زیاترین شرۆڤەکراوەکان

ڤیدیۆ دلخوازەکان